عبدالرحمن بن بشير نقل مي كند امام زين العابدين(ع) در هر روز ماه رمضان اين دعا را مي خواند:«بارخدايا اين ماه رمضان و ماه روزه است... (1) امام سجاد همچنين در صحيفه سجاديه هنگام ورود به ماه رمضان از اين ماه بعنوان (شهر صيام، ياد نموده اند.صوم و صيام در لغت هر دو مصدر و به معناي امساك و خودداري از انجام كاري است. اين كار ممكن است گفتن يك سخن با خوردن و آشاميدن يا راه رفتن يا تمتع و لذت جنسي يا فعل ديگر باشد. به اسبي كه راه نمي رود صائم گفته و به باد راكد نيز صوم گفته اند.

صوم و صيام از نظر شرع عبارت است از خودداري از كارهاي معين در زمان معين با نيت از طلوع فجر تا مغرب مهمترين كارهادر ماه رمضان روزه است. ماه رمضان با روزه شروع مي شود و باروزه پايان مي پذيرد. ماه رمضان پيوند اساسي و عميق با روزه دارد.

فراگيرترين و عمومي ترين دعاي معصومين (ع) درماه مبارك رمضان در ارتباط با توفيق در روزه گرفتن در اين ماه است.

در كتاب شريف مفاتيح الجنان آمده است: پيامبر گرامي اسلام در شب اول ماه مبارك رمضان مي فرمودند: حمد و ستايش مخصوص خدائي است كه ما را بوسيله تواي ماه مبارك  گرامي داشت. بار خدايا ما را بر روزه و قيام در اين ماه نيرومند گردان.

پيامبر اسلام (ص) هنگامي كه هلال ماه  رمضان را مشاهده مي كردند روبه قبله كرده مي فرمودند «خدايا روزه ، نماز و تلاوت قرآن رادر اين ماه روزي ما كن» (2) حضرت علي (ع) فرموده اند: « برشما باد به روزه ماه رمضان ، زيرا روزه اين ماه سپر نگهدارنده از آتش جهنم است.(3)

 شهر الاسلام (ماه اسلام)

 امام چهارم امام زين العابدين(ع) هنگامي كه شب اول ياروز اول ماه رمضان مي رسيد دعائي مي خواندند. در بخشي از اين دعا در صحيفه سجاديه آمده است:«سپاس خدائي را سزا است كه ماه خود ، ماه رمضان، ماه صيام، ماه اسلام... را يكي از راههاي احسان قرار داد.»

ماه رمضان را ماه اسلام ناميده اند ؛ چون ماه طاعت و فرمانبرداري و تسليم ، و بندگي و تعميم و گسترش آن است . يا مقصود ماه دين اسلام است بدليل اينكه واجب شدن روزه از مختصات امت اسلام و از خصوصيات مسلمانان است . پيامبر گرامي اسلام «ص» در استقبال از ماه رمضان بر روي منبر خطاب به مسلمانان فرموده اند : « خداي متعال شما را به ماه رمضان اختصاص داد»(4)

امام صادق (ع) فرموده اند : «اسلام بر پنج پايه بنا گذاشته شده است : نماز ، زكات ، حج ، روزه و ولايت و در اسلام نسبت به چيزي در سطح ولايت صحبت نشده است(5)

شهر القيام (ماه قيام )

 امام علي بن الحسين زين العابدين «ع» در صحيفه سجاديه  در دعاي خويش هنگام ورود به ماه رمضان ، اين ماه را «شهر القيام » ناميده اند . توفيق قيام در ماه مبارك رمضان خواسته معصومين (ع) بوده است و شيعيان را هم به سوي چنين دعايي دعوت مي كرده اند . پيامبر گرامي «ص » هنگام ورود ماه رمضان مي فرمود:

«حمد و ستايش خدايي را سزاست كه ما را به وسيله تو اي ماه مبارك گرامي داشت ، بار خدايا ما را به روزه و قيام در اين ماه ، نيرومند و توانا بگردان »

همچنين ايشان در خطبه اي در فضليت ماه رمضان فرموده اند : اي مردم به تحقيق ماهي شما را فرا گرفت كه در آن ماه شبي است كه بهتر از هزار ماه است و اين ماه ، ماه رمضان است . خداوند در اين ماه روزه را واجب كرده و ثواب قيام براي نماز مستحبي در شبي از اين ماه را به اندازه نماز مستحبي هفتاد شب در غير اين ماه قرار داده است .(6)

امام زين العابدين (ع ) فرموده اند : “خدايا روزه داري در اين ماه رسيدن به آرزوي قيام در اين ماه را نصيب من بگردان . (7)

قيام در اين ماه آنقدر ارزشمند و مهم است كه امام زين العابدين (ع) در پايان ماه هنگام وداع با آن از خدا مي خواهد توفيق قيام در ماه رمضان آينده را نيز به ايشان عنايت كند. اينكه ماه رمضان در بيان ائمه معصومين (ع) ماه قيام ناميده شده احتمال دارد به خاطر يكي از اين موارد باشد .

1 ـ براي آن كه نمازهاي مستحبي در شبهاي آن بسيار خوانده مي شود و سفارش زياد بر خواندن آنها شده است . چنانكه بسياري از علما فرموده اند خواندن هزار ركعت نماز در شبهاي آن مستحب است

پيامبر گرامي ( ص) هنگام ورود به ماه رمضان مي فرمودند : “ بار خدايا براي ما در ماه رمضان بركتي قرار ده . ما را بر روزه آن و نمازهاي آن ياري فرما و آنها را از ما بپذير “ (8)

مرحوم علامه مجلسي در جلد 97 بحار الانوار بابي جداگانه به همين نمازهاي مستحبي ماه رمضان اختصاص داده

2ـ از آن جهت كه چون سحور و خوردن سحري مستحب است و عموم مردم در دل شب براي تصميم بر روزه و اجابت دعوت حق بر مي خيزند مرحوم شيخ صدوق در من لا يحضره الفقيه هم بابي تحت عنوان ( ثواب السحور ) آورده  كه در بر دارنده هفت روايت از معصومين ( ع)‌ است .

3 ـ از آن جهت كه به طور كلي اين ماه ماه قيام براي مبارزه با نفس و وسوسه هاي شيطاني و حركت در طريق سير و سلوك معنوي و خود سازي است ـ‌كه مناسب ترين راه بركشاندن انسان به سوي مبارزات مخلصانه و فعاليتهاي سياسي اجتماعي براي خدا و در راه خداست ـ زمينه خودسازي انقلابي در اين ماه بيشتر فراهم است .

استاد شهيد مرتضي مطهري (ره ) در ارتباط با امتياز بزرگ و ويژگي انحصاري نهضتهاي الهي مي گويد . اگر ما تاريخ را بررسي كنيم به اين حقيقت مي رسيم كه در نهضت هاي مذهبي و ديني ،  در نهضت هاي آسيا چنين چيزي بوده كه انبيا فرد را عليه خودش بر مي انگيزند . اصلا توبه همين است توبه كه واقعا يك حالت عالي انساني است عبارت است از قيام انسان عليه  خودش ، يك قيام اصلاحي . من مخصوصاً يك وقت تعبيرات قرآن در مورد توبه را جمع كردم ديدم تعبيرات خيلي عالي و عجيبي است . قراينن مكرر مي گويد : تاب و اصلح يك قيام اصلاحي از درون انسان ، قيام وجدان انسان عليه خودش ، عليه اسراف كاريها و افراط كاري هاي خويش (9)

شهر التوبه ( ماه توبه )

پيامبر گرامي (ص) مي فرمايد (شهر رمضان شهر الله عزوجل و هوش هر التوبه) ماه رمضان ماه خدا و ماه توبه است.( 10)

در ماه رمضان هر روز اين دعا را مي خواندند : “ اللهم ان هذا شهر رمضان و هذا شهر التوبه “  بار خدايا اين ماه رمضان و ماه توبه است (11)

رهبر كبير انقلاب امام خميني “ره “ در تعريف توبه در كتاب چهل حديث چنين مي نويسد “ “ توبه عبارت است از رجوع از طبيعت به سوي روحانيت نفس بعد از آنكه به واسطه معاصي و كدورت  نافرماني نور فطرت و روحانيت ، محجوب به ظلمت طبيعت شده است “

خداي متعال توابين را دوست دارد. پيامبران همواره انسانها را به سوي توبه كه راهي به سوي تكامل و رسيدن به كمال حقيقي است دعوت كرده اند . دست كشيدن از گناه و بازگشت به راه حق ، محور عمده خودسازي و تهذيب نفس است .توبه زيباترين و رساترين نوع عذر خواهي است  .

در روايتي پيامبر گرامي اسلام فرموده اند: در شب اول ماه رمضان خداي متعال به فرشتگان فرمان مي دهد بهشت را براي روزه داران از امت محمد (ص) آراسته و آماده كنيد ، درهاي جهنم را بر اين روزه داران ببنديد و تا پايان ماه باز نكنيد و به جبرئيل فرمان ميدهد به زمين فرود آي و راه شياطين را بر امت محمد ببند كه نتواند ايمان و روزه آنها را فاسد كند.( 12)

اگر چه هميشه راه توبه و بازگشت به سوي پروردگار باز است اما ماه رمضان بهار توبه است . در اين ماه زمينه پذيرش و قبولي آن بيشتر فراهم است .

و باز رسول الله در سخني ديگر فرموده اند : “ خداي متعال در سراسر ماه رمضان مي فرمايد : آيا توبه كننده اي هست كه توبه او پذيرفته شود ؟ ( 13)

محمد مسلم ثقفي مي گويد : امام محمد باقر (ع ) فرشتگان خدا در شب آخر ماه مبارك رمضان به روزه داران بشارت مي دهند كه پروردگار گناهان شما را آمرزيده و توبه شما را پذيرفت ، به آينده بنگريد كه چگونه خواهيد بود .(14)

ائمه معصومين تاكيد بسياري بر اهتمام به توبه در ماه رمضان كرده و در ادعيه ، توفيق توبه از پروردگار را خواسته اند .

اما زين العابدين (ع ) در دعاي ماه رمضان مي فرمودند : بار خدايا در اين ماه جديت و تلاش و سعي و كوشش و قدرت و نشاط و توبه را روزي من بنما . (15)

اي عزيز مبادا شيطان   و نفس اماره وارد شوند بر تو و وسوسه نمايند و مطلب را بزرگ نمايش دهند . وتو را از توبه منصرف كنند و كار تو را يكسره نمايند . بدان كه در اين امور هر قدر ، ولو به مقدار كمي نيز باشد اقدام بهتر است . اگر نمازهاي فوت شده و روزه ها و كفارات و حقوق خدايي بسيار است و حقوق مردم بيشمار است .

گناهان متراكم است و خطاها متزاحم ، از لطف خداوند مأيوس مشو و از رحمت حق نا اميد مباش كه اگر به مقدار مقدور اقدام كني حق تعالي راه را بر تو سهل م�80� در روايتي در بحار الانوار و وسائل الشيعه از امام موسي بن جعفر (ع)ا%ز ماههاي سال قمري عربي است . در قر آن كريم از ماههاي سال قمري ، جز ماه رمضان نام هيچ ماه ديگري نيامده است (16) و اين يكي از فضايل و امتيازات ماه رمضان است كه از ميان ماههاي سال قمري فقط از ماه رمضان در قر آن ، در سوره بقره آيه 185 نام برده شده است . كلمه رمضان اسمي از اسماي الهي است ونبايد به تنهايي و بدون كلمه شهر كه به معناي ماه است ذكر شود .

هشام بن سالم از سعد نقل مي كند كه گفت ما هشت نفر در محضر امام محمد باقر (ع) بوديم ، رمضان به ياد ما آمد و از آن سخن گفتيم . امام باقر (ع) فرمودند :

نگوئيد اين رمضان است ، نگوئيد رمضان رفت و رمضان آمد . زيرا رمضان اسمي از اسماي الهي است كه نمي آيد و نمي رود . سخن از آمدن و رفتن براي آن صحيح نيست . فقط آنچه كه زوال پذير و نابود شدني است مي آيد و مي رود . و در ادامه فرمودند :

 بلكه بگوئيد ماه رمضان ، پس ماه را در تلفظ به اسم اضافه كنيد كه اسم ( رمضان ) اسم خداست (17)

در اين رابطه روايت بسياري از معصومين ، عليهم السلام ، به ما رسيده است كه مرحوم كليني در فروع كافي بابي جداگانه و مستقل در اين زمينه با عنوان :

‹‹‌ باب نهي از گفتن رمضان بدون كلمه ماه ››‌ (18)گشوده است .

مرحوم حر عاملي نيز در كتاب الصوم وسائل الشيعه بابي با اين عنوان دارد :

 باب ‹‹ مكروه بودن گفتن رمضان بدون اضافه به ماه و حرام نبودن گفتن رمضان به تنهايي و كفاره گفتن رمضان به تنهايي ››‌ در روايتي در بحار الانوار و وسائل الشيعه از امام موسي بن جعفر (ع)از پدران گرامي ايشان از قول حضرت علي آمده است كه گفتن رمضان به تنهايي بدون اضافه كلمه شهر ( ماه ) كفاره دارد بايد صدقه بدهد و روزه بگيرد (19).

از ناحيه علماي عامه ( اهل سنت ) نيز رواياتي از پيامبر گرامي اسلام در زمينه نهي از گفتن رمضان به تنهايي وارد شده است (20).غير از دو فضيلتي كه براي ماه رمضان بيان شده  ماه رمضان داري فضايل و امتيازات و ويژ گيهاي فوق العاده اي است كه شمارش آنها نيازمند تحقيق گسترده و تاليف كتاب است و طبعا در اين فرصت كوتاه امكان پذير نيست و در يك مقاله نمي گنجد .

 مطابق نقل امام صادق ، عليه السلام ، پيامبر گرامي اسلام فرمودند :‌

 ‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست ، ماهي است كه در آن حسنات و كارهاي خوب را چند برابر ثواب دهند (21).

رسول گرامي اسلام حضرت محمد (ص) در چند روايت ، شعبان را ماه خود و ماه رمضان را شهر الله ( ماه خدا ) ناميده اند (22).

 امام جعفر صادق (ع) فرمودند :

‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست در اين ماه زياد ذكر خدا لا اله الا الله ، الله اكبر الحمدلله و سبحان الله بگو ئيد ›› (23).

شهر الصبر( ماه صبر )

در سخنان معصومين (ع) ، ماه رمضان ماه صبر ، ناميده شده است . پيامبر اسلام در توصيف ماه رمضان فرمودند:

 ‹‹ ماه رمضان ماه صبر است و پاداش صبر بهشت است ›› (24).

مولي الموحدين علي بن ابي طالب (ع)فرموده اند :

 ‹‹ روزه ماه صبر ( ماه رمضان ) وروزه سه روز در هر ماه ، زنگارها و غم و اندوه و وسواس را از قلب بيرون مي برد (25).

به بيان رسول الله (ص) خداي متعال در حديث قدسي مي فرمايد :

 هممه اعمال بني آدم ده برابر تا هفتصد برابر ثواب و پاداش دارد ، جز صبر كه براي من است و من پاداش آن رامي دهم . پيامبر گرامي اسلام ادامه مي دهند :

پس ثواب صبر فقط در نزد خداروشن است و در پايان مي فرمايند :

 ‹‹ والصبر الصوم ›› مقصود از صبر روزه است (26).

مرحوم علامه طباطبائي مي نويسد :

 ‹‹ هر گاه پيامبر اسلام (ص) از امري محزون و غمگين مي شد از خواندن نماز و گرفتن روزه براي دفع آن غم و حزن ، كمك مي گرفت (27).

صبر در زندگاني فردي و اجتماعي هر انسان و در زندگاني است ، يك ضرورت است ، صبر در دين به منزله سر نسبت به بدن است . همانگونه كه انسان بدون سر ، انسان نيست و بي اثر است دين هم بدون صبر و استقامت ،  دين و ايمان نيست (28).

ماه رمضان راه وصول به صبر ، تمرين صبر وتقويت آن است . در ماه رمضان انسان با هو اهاي نفساني مبارزه مي كند ، بدون هيچ قيد و شرط سرگرم لذتهاي جسمي و شهواني نمي شود خود را بزرگتر از آن مي داند كه زندگي مادي و شكمي و حيواني را هدف قراردهد

امساك و خودداري از شهوات ، خودداري از خوردن و آشاميدن در ماه رمضان حتي در همان سطح كه در ماهاي ديگر نه تنها حلال و جائز بلكه مستحب است ، ورزش و تمريني است كه اراده انسان را تقويت مي كند ، به خويشتن داري عادت مي دهد و بر نفس خود مسلط مي كند .

انسان در ماه رمضان باروزه ، صبر عادت مي كند تا در زندگي و جامعه در برابر مشكلات و سختيها و مصيبتها شكست نخورد . روزه صبري طولاني است بر جدايي و فراق از مهمترين عادتهايي كه همواره با زندگي انسان همراه است .

منابع

1ـ وسائل ج7 ص237 ـ كافي ج 4 ص 75

2ـ من لا يحضره الفقيه ج 2ص100

3ـ امالي شيخ طوسي ج2 ص 136

4_وسائل ج7ص224

5ـ محجه البيضاء ج2 ص 122

6ـ وسائل ج7 ص 227 بحار ج96 ص 359

7ـ كافي ج4 ، ص 76

8ـ مفاتيح الجنان ص 300

9ـ اسلام و مقتضيات زمان اثر استاد مطهري ـ چاپ انتشارات صدرا ج 2 ص 165

10ـ بحار ج 96 ص 34