در هنگام ازدواج با پيغمبر(ص) عمر شريف آن حضرت 25 سال و عمر خديجه 40 سال بود. ثروتش از همه قريش بيشتر بود و اهالي مکه با اموال او پيش از آنکه با پيغمبر (ص) ازدواج کند تجارت مي کردند و خديجه پس از ازدواج با پيغمبر هر چه داشت به وي بخشيد و اين ثروت هنگفت از پايه هاي تشکيل دهنده دعوت اسلامي به شمار مي رود. سخن از اسلام خديجه گفتن در واقع سخن از اسلام در روز نخستين است. همه امت اتفاق نظر دارند که خديجه اولين بانويي است که اسلام آورده است. در همان زماني که پيامبر گرامي از اذيت و آزار و دشواريها رنج مي برد، آنجا کسي بود که از بار اندوه و غمهاي او مي کاست و موجب مي شد که غمها و اندوه هاي خويش را به فراموشي سپارد. او تنها خديجه همان زن با ايمان بود، همان زن گرانقدري که ياور و شريک محمد (ص) بود. 

 تبسم خديجه کوله بار اندوه و دردها را از محمد (ص) سبک مي کرد و دوستي نمايان بر چهره اش موجب مي شد که پيغمبر دردها و رنجهاي خود را از ياد ببرد. ايمان خديجه پيغمبر را از يک آينده درخشان و با شکوه براي دعوت خبر مي داد و استواري عقيده اش دليلي بر آغاز پيروزي بود. اموال خديجه در واقع کليد شکست اين محاصره بود. او مواد مصرفي را چندين برابر قيمت واقعيش از براي غذاي کساني که ميان امت بودند مي خريد تا اينکه سالهاي محاصره اقتصادي با سلامت و رهايي امت سپري شد و حيله قريش با شکست و ناکامي مواجهه گرديد. رسول گرامي (ص) به خاطر صداقت و امانتي که از او نمايان شده بود به صادق و امين معروف بود و خداوند حاضر و ناصر چنين مي خواست که خديجه داراي سيره اي باشد که بدان از همه زنان منحصر بفرد باشد، به همين جهت در دوره جاهليت به طاهره معروف بود و همين لقب براي شرف و افتخار او کافي است.

ابن عباس گفته است: رسول خدا (ص) بر روي زمين چهار خط کشيد و گفت آيا مي دانيد اين چيست؟

گفتند: خدا و رسولش داناترند.

پس رسول خدا (ص) گفت: بهترين زنان اهل بهشت چهار تن هستند: خديجه دختر خويلد، فاطمه دختر محمد (ص)، مريم دختر عمران و آسيه دختر مزاحم زن فرعون.

مناقب خديجه فراوان است و او از ميان زنان کسي است که به مرحله کمال رسيده است. او خردمند و با جلال و متدين و پاکدامن و بزرگوار و از اهل بهشت بود. پيغمبر (ص) او را ستايش مي کرد و بر ديگر زنان مؤمن برتري مي داد و او را بسيار بزرگ مي داشت تا جائيکه عايشه مي گفت: به زني رشک نبردم آنچنان که به خديجه حسد ورزيدم زيرا که پيامبر (ص) بسيار زياد از او ياد مي کرد. و بدينگونه او در تاريخ حيات رسول اکرم (ص) زني عادي نبود. بسبب فداکاري شگفت انگيز اين بانوي پارسا، پيامبر (ص) او را بسيار بزرگ مي داشت. سه سال پيش از هجرت، در تلاطم وقايع وتند باد مصائبي که از سوي قريش و سايرين بر پيامبر (ص) وارد مي شد شعله اي فروزان رنگ باخته، به خاموشي مي گرائيد. رسول اکرم (ص) به سادگي نمي توانست اين خبر دلخراش را بپذيرد. او بدين ترتيب انساني را از کف مي نهاد که عالي ترين نمونه وفا و فداکاري و جامع ترين بيانگر راستي بود. آخرين سخن خديجه، به هنگامي که بر بستر مرگ خفته بود، از درد و رنج هائي که در راه پيامبر(ص) ديده بود کم ارج تر نبود. لحظه اي که شبح مرگ بر چهره او سايه افکنده بود به پيامبر چنين مي گويد: «اي رسول خدا ...... من در حق تو کوتاهي کردم و آنچه شايسته تو بود، انجام ندادم. از من در گذر و اگر اکنون، دل در طلب چيزي داشته باشم، خشنودي توست.»  

کلمات بر لبان پاکش مي لغزد و آخرين نفسهايش را با خشوع و ايمان بر مي آورد ...... خدا خديجه را رحمت کند. آن نمونه بارز زن مسلمان که براي عقيده و  رسالتش پيکار کرد.

 

 

در روایتی پیامبر گرامی اسلام فرموده اند:

 در شب اول ماه رمضان خدای متعال به فرشتگان فرمان می دهد بهشت را برای روزه داران از امت محمد (ص) آراسته و آماده كنید ، درهای جهنم را بر این روزه داران ببندید و تا پایان ماه باز نكنید و به جبرئیل فرمان میدهد به زمین فرود آی و راه شیاطین را بر امت محمد ببند كه نتواند ایمان و روزه آنها را فاسد كند.( 3)

اگر چه همیشه راه توبه و بازگشت به سوی پروردگار باز است اما ماه رمضان بهار توبه است . در این ماه زمینه پذیرش و قبولی آن بیشتر فراهم است .

و باز رسول الله در سخنی دیگر فرموده اند : “ خدای متعال در سراسر ماه رمضان می فرماید : آیا توبه كننده ای هست كه توبه او پذیرفته شود ؟ ( 4)

محمد مسلم ثقفی می گوید : امام محمد باقر (ع ) فرشتگان خدا در شب آخر ماه مبارك رمضان به روزه داران بشارت می دهند كه پروردگار گناهان شما را آمرزیده و توبه شما را پذیرفت ، به آینده بنگرید كه چگونه خواهید بود .(5)

ائمه معصومین تاكید بسیاری بر اهتمام به توبه در ماه رمضان كرده و در ادعیه ، توفیق توبه از پروردگار را خواسته اند .

اما زین العابدین (ع ) در دعای ماه رمضان می فرمودند : بار خدایا در این ماه جدیت و تلاش و سعی و كوشش و قدرت و نشاط و توبه را روزی من بنما . (6)

امام خمینی ( ره ) در اهمیت توبه در كتاب چهل حدیث می نویسد ای عزیز  بی اعتنا و سرسری از این مقام مگذر تدبر و تفكر در حال خود و عاقبت امر خویشتن كن و به كتاب خدا و احادیث خاتم انبیاء و ائمه هدی ، سلام الله علیهم اجمعین و كلمات علمای امت و حكم عقل وجدانی رجوع نما و این باب توبه را كه مفتاح ابواب است به روی خود بگشا و در این منزل كه عمده منازل انسانیت است وارد شو و اهمیت به آن بده و از آن مواظبت كن و از خداوند تبارك و تعالی توفیق حصول مطلوب بخواه و از روحانیت رسول اكرم و ائمه هدی سلام الله علیهم استعانت كن و به ولی امر و ناموس دهر ، حضرت امام عصر عجل الله فرجه ، پناه ببر ، البته آن بزگوار دستگیر ی ضعفا و بازماندگان می فرماید و بیچارگان را دادرسی می نماید .

ای عزیز مبادا شیطان   و نفس اماره وارد شوند بر تو و وسوسه نمایند و مطلب را بزرگ نمایش دهند . وتو را از توبه منصرف كنند و كار تو را یكسره نمایند . بدان كه در این امور هر قدر ، ولو به مقدار كمی نیز باشد اقدام بهتر است . اگر نمازهای فوت شده و روزه ها و كفارات و حقوق خدایی بسیار است و حقوق مردم بیشمار است .

گناهان متراكم است و خطاها متزاحم ، از لطف خداوند مأیوس مشو و از رحمت حق نا امید مباش كه اگر به مقدار مقدور اقدام كنی حق تعالی راه را بر تو سهل میكند و راه نجات را به تو نشان می دهد.(*1)

ماه رمضان ماه خداوند، ماه نزول قرآن و از شریف‌ترین ماه‌های سال است. در این ماه درهای آسمان و بهشت گشوده و درهای جهنم بسته می‌شود، و عبادت در یکی از شب‌های آن ( شب قدر ) بهتر از عبادت هزار ماه است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبه شعبانیه خود درباره فضیلت و عظمت ماه رمضان فرموده است: «ای بندگان خدا! ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما روی آورده است؛ ماهی که نزد خداوند بهترین ماه‌ها است؛ روزهایش بهترین روزها، شب‌هایش بهترین شب‌ها و ساعاتش بهترین ساعات است. 

بر مهمانی خداوند فرا خوانده شدید و از جمله اهل کرامت قرار گرفتید. در این ماه، نفس‌های شما تسبیح، خواب شما عبادت، عمل‌هایتان مقبول و دعاهایتان مستجاب است.

پس با نیتی درست و دلی پاکیزه،‌ پروردگارتان را بخوانید تا شما را برای روزه داشتن و تلاوت قرآن توفیق دهد. بدبخت کسی است که از آمرزش خدا در این ماه عظیم محروم گردد. با گرسنگی و تشنگی در این ماه، به یاد گرسنگی و تشنگی قیامت باشید.»

آن گاه پیامبر اکرم وظیفه روزه‌داران را برشمرد و از صدقه بر فقیران، احترام به سالخوردگان، ترحم به کودکان، صله ارحام، حفظ زبان و چشم و گوش از حرام، مهربانی به یتیمان و نیز عبادت و سجده های طولانی، نماز، توبه، صلوات، تلاوت قرآن و فضیلت اطعام در این ماه سخن گفت.

منابع

 ۱ـ بحار ج 96 ص 350 ۲ـ همان ص 348 ۳ـ امالی مرحوم شیخ صدوق ص33 ۴ـ من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 105

عبدالرحمن بن بشير نقل مي كند امام زين العابدين(ع) در هر روز ماه رمضان اين دعا را مي خواند:«بارخدايا اين ماه رمضان و ماه روزه است... (1) امام سجاد همچنين در صحيفه سجاديه هنگام ورود به ماه رمضان از اين ماه بعنوان (شهر صيام، ياد نموده اند.صوم و صيام در لغت هر دو مصدر و به معناي امساك و خودداري از انجام كاري است. اين كار ممكن است گفتن يك سخن با خوردن و آشاميدن يا راه رفتن يا تمتع و لذت جنسي يا فعل ديگر باشد. به اسبي كه راه نمي رود صائم گفته و به باد راكد نيز صوم گفته اند.

صوم و صيام از نظر شرع عبارت است از خودداري از كارهاي معين در زمان معين با نيت از طلوع فجر تا مغرب مهمترين كارهادر ماه رمضان روزه است. ماه رمضان با روزه شروع مي شود و باروزه پايان مي پذيرد. ماه رمضان پيوند اساسي و عميق با روزه دارد.

فراگيرترين و عمومي ترين دعاي معصومين (ع) درماه مبارك رمضان در ارتباط با توفيق در روزه گرفتن در اين ماه است.

در كتاب شريف مفاتيح الجنان آمده است: پيامبر گرامي اسلام در شب اول ماه مبارك رمضان مي فرمودند: حمد و ستايش مخصوص خدائي است كه ما را بوسيله تواي ماه مبارك  گرامي داشت. بار خدايا ما را بر روزه و قيام در اين ماه نيرومند گردان.

پيامبر اسلام (ص) هنگامي كه هلال ماه  رمضان را مشاهده مي كردند روبه قبله كرده مي فرمودند «خدايا روزه ، نماز و تلاوت قرآن رادر اين ماه روزي ما كن» (2) حضرت علي (ع) فرموده اند: « برشما باد به روزه ماه رمضان ، زيرا روزه اين ماه سپر نگهدارنده از آتش جهنم است.(3)

 شهر الاسلام (ماه اسلام)

 امام چهارم امام زين العابدين(ع) هنگامي كه شب اول ياروز اول ماه رمضان مي رسيد دعائي مي خواندند. در بخشي از اين دعا در صحيفه سجاديه آمده است:«سپاس خدائي را سزا است كه ماه خود ، ماه رمضان، ماه صيام، ماه اسلام... را يكي از راههاي احسان قرار داد.»

ماه رمضان را ماه اسلام ناميده اند ؛ چون ماه طاعت و فرمانبرداري و تسليم ، و بندگي و تعميم و گسترش آن است . يا مقصود ماه دين اسلام است بدليل اينكه واجب شدن روزه از مختصات امت اسلام و از خصوصيات مسلمانان است . پيامبر گرامي اسلام «ص» در استقبال از ماه رمضان بر روي منبر خطاب به مسلمانان فرموده اند : « خداي متعال شما را به ماه رمضان اختصاص داد»(4)

امام صادق (ع) فرموده اند : «اسلام بر پنج پايه بنا گذاشته شده است : نماز ، زكات ، حج ، روزه و ولايت و در اسلام نسبت به چيزي در سطح ولايت صحبت نشده است(5)

شهر القيام (ماه قيام )

 امام علي بن الحسين زين العابدين «ع» در صحيفه سجاديه  در دعاي خويش هنگام ورود به ماه رمضان ، اين ماه را «شهر القيام » ناميده اند . توفيق قيام در ماه مبارك رمضان خواسته معصومين (ع) بوده است و شيعيان را هم به سوي چنين دعايي دعوت مي كرده اند . پيامبر گرامي «ص » هنگام ورود ماه رمضان مي فرمود:

«حمد و ستايش خدايي را سزاست كه ما را به وسيله تو اي ماه مبارك گرامي داشت ، بار خدايا ما را به روزه و قيام در اين ماه ، نيرومند و توانا بگردان »

همچنين ايشان در خطبه اي در فضليت ماه رمضان فرموده اند : اي مردم به تحقيق ماهي شما را فرا گرفت كه در آن ماه شبي است كه بهتر از هزار ماه است و اين ماه ، ماه رمضان است . خداوند در اين ماه روزه را واجب كرده و ثواب قيام براي نماز مستحبي در شبي از اين ماه را به اندازه نماز مستحبي هفتاد شب در غير اين ماه قرار داده است .(6)

امام زين العابدين (ع ) فرموده اند : “خدايا روزه داري در اين ماه رسيدن به آرزوي قيام در اين ماه را نصيب من بگردان . (7)

قيام در اين ماه آنقدر ارزشمند و مهم است كه امام زين العابدين (ع) در پايان ماه هنگام وداع با آن از خدا مي خواهد توفيق قيام در ماه رمضان آينده را نيز به ايشان عنايت كند. اينكه ماه رمضان در بيان ائمه معصومين (ع) ماه قيام ناميده شده احتمال دارد به خاطر يكي از اين موارد باشد .

1 ـ براي آن كه نمازهاي مستحبي در شبهاي آن بسيار خوانده مي شود و سفارش زياد بر خواندن آنها شده است . چنانكه بسياري از علما فرموده اند خواندن هزار ركعت نماز در شبهاي آن مستحب است

پيامبر گرامي ( ص) هنگام ورود به ماه رمضان مي فرمودند : “ بار خدايا براي ما در ماه رمضان بركتي قرار ده . ما را بر روزه آن و نمازهاي آن ياري فرما و آنها را از ما بپذير “ (8)

مرحوم علامه مجلسي در جلد 97 بحار الانوار بابي جداگانه به همين نمازهاي مستحبي ماه رمضان اختصاص داده

2ـ از آن جهت كه چون سحور و خوردن سحري مستحب است و عموم مردم در دل شب براي تصميم بر روزه و اجابت دعوت حق بر مي خيزند مرحوم شيخ صدوق در من لا يحضره الفقيه هم بابي تحت عنوان ( ثواب السحور ) آورده  كه در بر دارنده هفت روايت از معصومين ( ع)‌ است .

3 ـ از آن جهت كه به طور كلي اين ماه ماه قيام براي مبارزه با نفس و وسوسه هاي شيطاني و حركت در طريق سير و سلوك معنوي و خود سازي است ـ‌كه مناسب ترين راه بركشاندن انسان به سوي مبارزات مخلصانه و فعاليتهاي سياسي اجتماعي براي خدا و در راه خداست ـ زمينه خودسازي انقلابي در اين ماه بيشتر فراهم است .

استاد شهيد مرتضي مطهري (ره ) در ارتباط با امتياز بزرگ و ويژگي انحصاري نهضتهاي الهي مي گويد . اگر ما تاريخ را بررسي كنيم به اين حقيقت مي رسيم كه در نهضت هاي مذهبي و ديني ،  در نهضت هاي آسيا چنين چيزي بوده كه انبيا فرد را عليه خودش بر مي انگيزند . اصلا توبه همين است توبه كه واقعا يك حالت عالي انساني است عبارت است از قيام انسان عليه  خودش ، يك قيام اصلاحي . من مخصوصاً يك وقت تعبيرات قرآن در مورد توبه را جمع كردم ديدم تعبيرات خيلي عالي و عجيبي است . قراينن مكرر مي گويد : تاب و اصلح يك قيام اصلاحي از درون انسان ، قيام وجدان انسان عليه خودش ، عليه اسراف كاريها و افراط كاري هاي خويش (9)

شهر التوبه ( ماه توبه )

پيامبر گرامي (ص) مي فرمايد (شهر رمضان شهر الله عزوجل و هوش هر التوبه) ماه رمضان ماه خدا و ماه توبه است.( 10)

در ماه رمضان هر روز اين دعا را مي خواندند : “ اللهم ان هذا شهر رمضان و هذا شهر التوبه “  بار خدايا اين ماه رمضان و ماه توبه است (11)

رهبر كبير انقلاب امام خميني “ره “ در تعريف توبه در كتاب چهل حديث چنين مي نويسد “ “ توبه عبارت است از رجوع از طبيعت به سوي روحانيت نفس بعد از آنكه به واسطه معاصي و كدورت  نافرماني نور فطرت و روحانيت ، محجوب به ظلمت طبيعت شده است “

خداي متعال توابين را دوست دارد. پيامبران همواره انسانها را به سوي توبه كه راهي به سوي تكامل و رسيدن به كمال حقيقي است دعوت كرده اند . دست كشيدن از گناه و بازگشت به راه حق ، محور عمده خودسازي و تهذيب نفس است .توبه زيباترين و رساترين نوع عذر خواهي است  .

در روايتي پيامبر گرامي اسلام فرموده اند: در شب اول ماه رمضان خداي متعال به فرشتگان فرمان مي دهد بهشت را براي روزه داران از امت محمد (ص) آراسته و آماده كنيد ، درهاي جهنم را بر اين روزه داران ببنديد و تا پايان ماه باز نكنيد و به جبرئيل فرمان ميدهد به زمين فرود آي و راه شياطين را بر امت محمد ببند كه نتواند ايمان و روزه آنها را فاسد كند.( 12)

اگر چه هميشه راه توبه و بازگشت به سوي پروردگار باز است اما ماه رمضان بهار توبه است . در اين ماه زمينه پذيرش و قبولي آن بيشتر فراهم است .

و باز رسول الله در سخني ديگر فرموده اند : “ خداي متعال در سراسر ماه رمضان مي فرمايد : آيا توبه كننده اي هست كه توبه او پذيرفته شود ؟ ( 13)

محمد مسلم ثقفي مي گويد : امام محمد باقر (ع ) فرشتگان خدا در شب آخر ماه مبارك رمضان به روزه داران بشارت مي دهند كه پروردگار گناهان شما را آمرزيده و توبه شما را پذيرفت ، به آينده بنگريد كه چگونه خواهيد بود .(14)

ائمه معصومين تاكيد بسياري بر اهتمام به توبه در ماه رمضان كرده و در ادعيه ، توفيق توبه از پروردگار را خواسته اند .

اما زين العابدين (ع ) در دعاي ماه رمضان مي فرمودند : بار خدايا در اين ماه جديت و تلاش و سعي و كوشش و قدرت و نشاط و توبه را روزي من بنما . (15)

 

اي عزيز مبادا شيطان   و نفس اماره وارد شوند بر تو و وسوسه نمايند و مطلب را بزرگ نمايش دهند . وتو را از توبه منصرف كنند و كار تو را يكسره نمايند . بدان كه در اين امور هر قدر ، ولو به مقدار كمي نيز باشد اقدام بهتر است . اگر نمازهاي فوت شده و روزه ها و كفارات و حقوق خدايي بسيار است و حقوق مردم بيشمار است .

گناهان متراكم است و خطاها متزاحم ، از لطف خداوند مأيوس مشو و از رحمت حق نا اميد مباش كه اگر به مقدار مقدور اقدام كني حق تعالي راه را بر تو سهل م�80� در روايتي در بحار الانوار و وسائل الشيعه از امام موسي بن جعفر (ع)ا%ز ماههاي سال قمري عربي است . در قر آن كريم از ماههاي سال قمري ، جز ماه رمضان نام هيچ ماه ديگري نيامده است (16) و اين يكي از فضايل و امتيازات ماه رمضان است كه از ميان ماههاي سال قمري فقط از ماه رمضان در قر آن ، در سوره بقره آيه 185 نام برده شده است . كلمه رمضان اسمي از اسماي الهي است ونبايد به تنهايي و بدون كلمه شهر كه به معناي ماه است ذكر شود .

هشام بن سالم از سعد نقل مي كند كه گفت ما هشت نفر در محضر امام محمد باقر (ع) بوديم ، رمضان به ياد ما آمد و از آن سخن گفتيم . امام باقر (ع) فرمودند :

نگوئيد اين رمضان است ، نگوئيد رمضان رفت و رمضان آمد . زيرا رمضان اسمي از اسماي الهي است كه نمي آيد و نمي رود . سخن از آمدن و رفتن براي آن صحيح نيست . فقط آنچه كه زوال پذير و نابود شدني است مي آيد و مي رود . و در ادامه فرمودند :

 بلكه بگوئيد ماه رمضان ، پس ماه را در تلفظ به اسم اضافه كنيد كه اسم ( رمضان ) اسم خداست (17)

در اين رابطه روايت بسياري از معصومين ، عليهم السلام ، به ما رسيده است كه مرحوم كليني در فروع كافي بابي جداگانه و مستقل در اين زمينه با عنوان :

‹‹‌ باب نهي از گفتن رمضان بدون كلمه ماه ››‌ (18)گشوده است .

مرحوم حر عاملي نيز در كتاب الصوم وسائل الشيعه بابي با اين عنوان دارد :

 باب ‹‹ مكروه بودن گفتن رمضان بدون اضافه به ماه و حرام نبودن گفتن رمضان به تنهايي و كفاره گفتن رمضان به تنهايي ››‌ در روايتي در بحار الانوار و وسائل الشيعه از امام موسي بن جعفر (ع)از پدران گرامي ايشان از قول حضرت علي آمده است كه گفتن رمضان به تنهايي بدون اضافه كلمه شهر ( ماه ) كفاره دارد بايد صدقه بدهد و روزه بگيرد (19).

از ناحيه علماي عامه ( اهل سنت ) نيز رواياتي از پيامبر گرامي اسلام در زمينه نهي از گفتن رمضان به تنهايي وارد شده است (20).غير از دو فضيلتي كه براي ماه رمضان بيان شده  ماه رمضان داري فضايل و امتيازات و ويژ گيهاي فوق العاده اي است كه شمارش آنها نيازمند تحقيق گسترده و تاليف كتاب است و طبعا در اين فرصت كوتاه امكان پذير نيست و در يك مقاله نمي گنجد .

 مطابق نقل امام صادق ، عليه السلام ، پيامبر گرامي اسلام فرمودند :‌

 ‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست ، ماهي است كه در آن حسنات و كارهاي خوب را چند برابر ثواب دهند (21).

رسول گرامي اسلام حضرت محمد (ص) در چند روايت ، شعبان را ماه خود و ماه رمضان را شهر الله ( ماه خدا ) ناميده اند (22).

 امام جعفر صادق (ع) فرمودند :

‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست در اين ماه زياد ذكر خدا لا اله الا الله ، الله اكبر الحمدلله و سبحان الله بگو ئيد ›› (23).

شهر الصبر( ماه صبر )

در سخنان معصومين (ع) ، ماه رمضان ماه صبر ، ناميده شده است . پيامبر اسلام در توصيف ماه رمضان فرمودند:

 ‹‹ ماه رمضان ماه صبر است و پاداش صبر بهشت است ›› (24).

مولي الموحدين علي بن ابي طالب (ع)فرموده اند :

 ‹‹ روزه ماه صبر ( ماه رمضان ) وروزه سه روز در هر ماه ، زنگارها و غم و اندوه و وسواس را از قلب بيرون مي برد (25).

به بيان رسول الله (ص) خداي متعال در حديث قدسي مي فرمايد :

 هممه اعمال بني آدم ده برابر تا هفتصد برابر ثواب و پاداش دارد ، جز صبر كه براي من است و من پاداش آن رامي دهم . پيامبر گرامي اسلام ادامه مي دهند :

پس ثواب صبر فقط در نزد خداروشن است و در پايان مي فرمايند :

 ‹‹ والصبر الصوم ›› مقصود از صبر روزه است (26).

مرحوم علامه طباطبائي مي نويسد :

 ‹‹ هر گاه پيامبر اسلام (ص) از امري محزون و غمگين مي شد از خواندن نماز و گرفتن روزه براي دفع آن غم و حزن ، كمك مي گرفت (27).

صبر در زندگاني فردي و اجتماعي هر انسان و در زندگاني است ، يك ضرورت است ، صبر در دين به منزله سر نسبت به بدن است . همانگونه كه انسان بدون سر ، انسان نيست و بي اثر است دين هم بدون صبر و استقامت ،  دين و ايمان نيست (28).

ماه رمضان راه وصول به صبر ، تمرين صبر وتقويت آن است . در ماه رمضان انسان با هو اهاي نفساني مبارزه مي كند ، بدون هيچ قيد و شرط سرگرم لذتهاي جسمي و شهواني نمي شود خود را بزرگتر از آن مي داند كه زندگي مادي و شكمي و حيواني را هدف قراردهد

امساك و خودداري از شهوات ، خودداري از خوردن و آشاميدن در ماه رمضان حتي در همان سطح كه در ماهاي ديگر نه تنها حلال و جائز بلكه مستحب است ، ورزش و تمريني است كه اراده انسان را تقويت مي كند ، به خويشتن داري عادت مي دهد و بر نفس خود مسلط مي كند .

انسان در ماه رمضان باروزه ، صبر عادت مي كند تا در زندگي و جامعه در برابر مشكلات و سختيها و مصيبتها شكست نخورد . روزه صبري طولاني است بر جدايي و فراق از مهمترين عادتهايي كه همواره با زندگي انسان همراه است .

منابع

1ـ وسائل ج7 ص237 ـ كافي ج 4 ص 75

2ـ من لا يحضره الفقيه ج 2ص100

3ـ امالي شيخ طوسي ج2 ص 136

4_وسائل ج7ص224

5ـ محجه البيضاء ج2 ص 122

6ـ وسائل ج7 ص 227 بحار ج96 ص 359

7ـ كافي ج4 ، ص 76

8ـ مفاتيح الجنان ص 300

9ـ اسلام و مقتضيات زمان اثر استاد مطهري ـ چاپ انتشارات صدرا ج 2 ص 165

10ـ بحار ج 96 ص 34

 

پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «ماه رجب ماه خدا و ماه شعبان ماه من و ماه رمضان، ماه امت من است،هر كس همه اين ماه را روزه بگيرد بر خدا واجب است كه همه گناهانش را ببخشد، بقيه عمرش را تضمين كند و او را از تشنگى و عطش دردناك روز قيامت امان دهد.»

«رمضان» در لغت از «رمضاء» به معناى شدت حرارت گرفته شده و به معناى سوزانيدن مى‏باشد.(1) چون در اين ماه گناهان انسان بخشيده مى‏شود، به اين ماه مبارك رمضان گفته‏اند.

پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «انما سمى الرمضان لانه يرمض الذنوب؛(1) ماه رمضان به اين نام خوانده شده است، زيرا گناهان را مى‏سوزاند.»

رمضان نام يكى از ماه‏هاى قمرى و تنها ماه قمرى است كه نامش در قرآن آمده است و يكى از چهار ماهى است كه خداوند متعال جنگ را در آن حرام كرده است.(مگر جنبه دفاع داشته باشد.)

در اين ماه كتاب‏هاى آسمانى قرآن‏كريم، انجيل، تورات، صحف و زبور نازل شده است.(2)

اين ماه در روايات اسلامى ماه خدا و ميهمانى امت پيامبر اكرم(ص) خوانده شده و خداوند متعال از بندگان خود در اين ماه در نهايت كرامت و مهربانى پذيرايى مى‏كند؛ پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «ماه رجب ماه خدا و ماه شعبان ماه من و ماه رمضان، ماه امت من است،(3) هر كس همه اين ماه را روزه بگيرد بر خدا واجب است كه همه گناهانش را ببخشد، بقيه عمرش را تضمين كند و او را از تشنگى و عطش دردناك روز قيامت امان دهد.»(4)

اين ماه، در ميان مسلمانان از احترام، اهميت و جايگاه ويژه‏اى برخوردار و ماه سلوك روحى آنان است و مؤمنان با مقدمه‏سازى و فراهم كردن زمينه‏هاى معنوى در ماه‏هاى رجب و شعبان هر سال خود را براى ورود به اين ماه شريف و پربركت آماده مى‏كنند، و با حلول اين ماه با شور و اشتياق و دادن اطعام و افطارى به نيازمندان، شب‏زنده‏دارى و عبادت، تلاوت قرآن، دعا، استغفار، دادن صدقه، روزه‏دارى و... روح و جان خود را از سرچشمه فيض الهى و روحى هم هست و هر كدام در رسيدن به كمال مطلوب خود، برنامه آن به جهت نزول قرآن كريم در آن و ويژگى‏هاى منحصرى كه دارد در ميان ماه‏هاى سال‏قمرى برترين است؛ قرآن كريم مى‏فرمايد: «ماه رمضان ماهى است كه قرآن براى هدايت انسان‏ها در آن نازل شده است.»(5)
پيامبر گرامى(ص) درباره ماه رمضان مى‏فرمايد: «اى مردم! ماه خدا با بركت و رحمت و مغفرت به شما روى آورد، ماهى كه نزد خدا از همه ماه‏ها برتر و روزهايش بر همه روزها و شب‏هايش بر همه شب‏ها و ساعاتش بر همه ساعات برتر است، ماهى است كه شما در آن به ميهمانى خدا دعوت شده و مورد لطف او قرار گرفته‏ايد، نفس‏هاى شما در آن تسبيح و خوابتان در آن عبادت، عملتان در آن مقبول و دعايتان در آن مستجاب است.... بهترين ساعاتى است كه خداوند به بندگانش نظر رحمت مى‏كند... .»(6)

2. نزول كتب آسمانى در اين ماه

تمام كتب بزرگ آسمانى مانند: قرآن كريم، تورات، انجيل، زبور، صحف در اين ماه نازل شده است. حضرت امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «كل قرآن كريم در ماه رمضان به بيت المعمور نازل شد، سپس در مدت بيست سال بر پيامبر اكرم(ص) و صحف ابراهيم در شب اول ماه رمضان و تورات در روز ششم ماه رمضان، انجيل در روز سيزدهم ماه رمضان و زبور در روز هيجدهم ماه رمضان نازل شد.»(7)

3. توفيق روزه

 در ماه رمضان خداوند متعال توفيق روزه‏دارى را به بندگانش داده است؛ «پس هر كه ماه [رمضان] را درك كرد، بايد روزه بگيرد.»(8)
انسان افزون بر جنبه مادى و جسمى، داراى بُعد معنوى و روحى هم هست و هر كدام در رسيدن به كمال مطلوب خود، برنامه‏هاى ويژه را نياز دارند، يكى از برنامه‏ها براى تقويت و رشد بُعد معنوى، تقوا و پرهيزگارى است؛ يعنى اگر انسان بخواهد خودش را از جنبه معنوى رشد و پرورش دهد و به طهارت و كمال مطلوب برسد، بايد هواى نفس خود را مهار كند و موانع رشد را يكى پس از ديگرى بر دارد و خود را سرگرم لذت‏ها و شهوات جسمى نكند. يكى از اعمالى كه در اين راستا مؤثر و مفيد است روزه‏دارى است، قرآن كريم مى‏فرمايد: «... اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شد، همان گونه كه بر پيشينيان از شما نوشته شده، تا پرهيزگار شويد.»(9)

برخى از فوايد و فضائل روزه:

 الف. تقويت تقوا، پرهيزگارى و اخلاص؛(10)

 امام صادق(ع) مى‏فرمايد: خداوند متعال فرموده: «روزه از من است و پاداش آن را من مى‏دهم.»(11)
حضرت فاطمه(س) مى‏فرمايد: «خداوند روزه را براى استوارى اخلاص، واجب فرمود.»(12)

 ب. مانع عذاب‏هاى دنيوى و اخروى:

 امام على(ع) مى‏فرمايد: «روزه روده را باريك مى‏كند گوشت را مى‏ريزد و از گرماى سوزان دوزخ دور مى‏گرداند.»(13)
پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «روزه سپرى در برابر آتش است.»(14)

 ج. آرامش روان و جسم

روزه‏دارى روح و روان و قلب و دل و نيز جسم را آرامش داده و باعث سلامتى روح و تندرستى جسم مى‏شود.
پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «روزه بگيريد تا سالم بمانيد.»
باز مى‏فرمايد: «معده خانه تمام دردها و امساك [روزه [بالاترين داروهاست.»(15)
حضرت امام باقر(ع) مى‏فرمايد: «روزه و حج آرام‏بخش دلهاست.»(16)

د. مانع نفوذ شيطان

امام على(ع) به پيامبر اكرم(ص) عرض كرد: يا رسول الله! چه چيزى شيطان را از ما دور مى‏كند؟ پيامبرگرامى(ص) فرمود: روزه چهره او را سياه مى‏كند و صدقه پشت او را مى‏شكند.»(19)
بنابراين، روزه مانع نفوذ شيطان‏هاى جنى و انسى شده و وسوسه‏هاى آنان را خنثى مى‏كند.

 ه . مساوات بين غنى و فقير

انسان روزه‏دار در هنگام گرسنگى و تشنگى، فقرا و بينوايان را ياد مى‏كند و در نتيجه به كمك آن‏ها مى‏شتابد. حضرت امام حسن عسگرى(ع) درباره علت وجوب روزه مى‏فرمايد: «تا توانگر درد گرسنگى را بچشد و در نتيجه به نيازمند كمك كند.»(20)

و. احياء فضائل اخلاقى

 حضرت امام رضا(ع) درباره علت وجوب روزه مى‏فرمايد: «تا مردم رنج گرسنگى و تشنگى را بچشند و به نيازمندى خود در آخرت پى‏ببرند و روزه‏دار بر اثر گرسنگى و تشنگى خاشع، متواضع و فروتن، مأجور، طالب رضا و ثواب خدا و عارف و صابر باشد و بدين سبب مستحق ثواب شود،... روزه موجب خوددارى از شهوات است، نيز تا روزه در دنيا نصيحت‏گر آنان باشد و ايشان را در راه انجام تكاليفشان رام و ورزيده كند و راهنماى آنان در رسيدن به اجر باشد و به اندازه سختى، تشنگى و گرسنگى كه نيازمندان و مستمندان در دنيا مى‏چشند پى ببرند و در نتيجه، حقوقى كه خداوند در دارايى‏هايشان واجب فرموده است، به ايشان بپردازند... .»(21)

 4. وجود شب قدر در اين ماه

 شب قدر از شب‏هايى كه برتر از هزار ماه است و فرشتگان در اين شب به اذن خدا فرود مى‏آيند و جميع مقدرات بندگان را در طول سال تعيين مى‏كنند(22) و وجود اين شب در اين ماه مبارك نعمت و موهبتى الهى بر امت پيامبر گرامى اسلام(ص) است و مقدرات يك سال انسان‏ها (حيات، مرگ، رزق و...) براساس لياقت‏ها و زمينه‏هايى كه خود آنها به وجود آورده‏اند تعيين مى‏شود و انسان در چنين شبى با تفكر و تدبر مى‏تواند به خود آيد و اعمال يك سال خود را ارزيابى كند و با فراهم آوردن زمينه مناسب بهترين سرنوشت را براى خود رقم زند.(23)

حضرت امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «تقدير مقدرات در شب نوزدهم و تحكيم آن در شب بيست و يكم و امضاء آن در شب بيست و سوم است.»(24)

5. بهار قرآن

 نظر به اين‏كه قرآن كريم در ماه مبارك رمضان نازل شده و تلاوت آيات آن در اين ماه فضيلت بسيارى دارد، در روايات اسلامى، از ماه رمضان به عنوان بهار قرآن ياد شده است؛ چنان‏كه حضرت امام باقر(ع) مى‏فرمايد: «هر چيزى بهارى دارد و بهار قرآن ماه رمضان است.»(25) 

  فضیلت ماه رمضان از دیدگاه قرآن و حدیث

رمضان ، ماهی است که در آن قرآن فرو فرستاده شده است ؛ [ کتابی ] که مردم را راهنما و[ در بر دارنده ] نشانه های آشکار هدایت ومیزان تشخیص حق از باطل است .  سوره مبارکه بقره آیه 185
درهای آسمان در شب اول ماه رمضان گشوده می شود وتا آخرین شب این ماه بسته نمی شود.   پیامبر اکرم (ص)
بدبخت واقعی کسی است که  این ماه را پشت سر گذارد و گناهانش آمرزیده نشود .     پیامبر اکرم (ص)
رمضان ، رمضان نامیده شد ؛ زیرا گناهان را می سو زاند .       پیامبر اکرم (ص)
خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه ای برای آفریدگان خود قرار داده تا با طاعتش برای خشنودی او از یکدیگر پیشی گیرند .  امام حسن (ع )
روزه

ای مومنان ! روزه بر شما مقرر شده است ؛ همچنان که بر پیشینیان شما مقرر شده بود ، شاید که پرهیزگار شوید .  - سوره بقره آیات 183
رو8یح واستغفار وتکبیر لب نمی �%;     پیامبر اکرم (ص)
برای هر چیزی زکاتی است وزکات بدن ها روزه داری است .      پیامبر اکرم (ص)
روزه بگیرید تا تندرست باشید .      پیامبر اکرم (ص)
روزه دل ، اندیشیدن به گناهان ، برتر است از روزه شکم ؛ یعنی غذا خوردن    امام علی (ع)

تلاوت قرآن

کسانی که کتاب [ آسمانی ] را به آنها دادیم ،[و] آن را چنان که شایسته آن است می خوانند ، ایشان اند که به آن ایمان دارند . سوره مبارکه بقره ، آیه 121
در ماه رمضان قرآن بسیار تلاوت کنید .      پیامبر اکرم (ص)
هرگاه فردی از شما دوست داشته باشد که با پروردگارش سخن بگوید ، قرآن بخواند .     پیامبر اکرم (ص)
از خواندن قرآن غافل مشو ؛ زیرا قرآن دل را زنده می کند و از فحشا وزشت کاری وستم بازمی دارد .   پیامبر اکرم (ص)

 دعا واستغفار

دعای روزه دار ردّ نمی شود .     پیامبر اکرم (ص)
خداوند در هر شب ماه رمضان می گوید :« به عزت وجلالم سوگند ، به فرشتگان فرمان داده ام درهای آسمان را بر روی بندگان دعا کننده من بگشاید ».     پیامبر اکرم (ص)
ماه رمضان ماه استغفار ، ماه روزه وماه دعا است .  پیامبر اکرم (ص)
ماه خدا به سوی شما روی آورده است ...  جان شما در گرو اعمال شما است ؛ پس آن را با استغفار آزاد کنید . پیامبر اکرم (ص)
دعای شما در این ماه به اجابت می رسد .  پیامبر اکرم (ص)
بر شما باد در ماه رمضان به بسیاری استغفار ودعا  .  امام علی (ع)
در ماه رمضان جز به دعا وتسبیح واستغفار وتکبیر لب نمی گشود .  امام سجاد (ع)

 شب های قدر

 هر کس شب قدر را احیاء بدارد ، تا سال آینده عذاب از او برداشته می شود .  پیامبر اکرم (ص)
هر کس از روی ایمان وبرای رسیدن به ثواب الهی ، شب قدر را به عبادت بگذراند ، گناهان گذشته اش آمرزیده می شود .  پیامبر اکرم (ص)
قلب ماه رمضان شب قدر است .  امام صادق (ع)
هر که فاطمه را ، آن گونه که سزاوار است ، بشناسد ، بی تردید شب قدر را درک کرده است .  امام صادق  (ع)
مقدرات در شب نوزدهم تعیین ، در شب بیست ویک تایید ودر شب بیست وسوم [ ماه رمضان ]  امضا می شود . امام صادق (ع)(2*)

منابع

1. مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانى، ص 209، دارالكتاب العربى، بيروت.

2. بحارالانوار، علامه مجلسى، ج 55، ص 341، مؤسسه الوفاء، بيروت.

3. ر.ك: الكافى، محمد بن يعقوب كلينى، ج 2، ص 628، دارالكتب الاسلامية، تهران.

4. وسائل الشيعه، شيخ حر عاملى، ج 2، ص 628، دارالكتب الاسلامية، تهران.

5. سوره بقره، آيه 185.

6. ر.ك: وسائل الشيعه، همان، ج 10، ص 313.

7. ر.ك: الكافى، همان، ج 2 ،ص 628.

8. سوره بقره، آيه 185.

9. سوره بقره، آيه 183.

10. همان.

11. ميزان الح

---

روزه از ابعاد مادى و معنوى ، جسمى و روحى داراى فوايد فراوانى است.روزه در سلامت بدن و پاكسازى آن از انواع غذاها كه موجب انواع بيمارى ها مي باشد ، اثرات فوق العاده اى دارد.روزه هم جسم و هم روح را پالايش مى كند . اگر در روزه دارى به تمامى جهات توجه داشته باشيم در پايان ايام روزه دارى ، روح و جسمى تزكيه شده خواهيم داشت.

پيامبر اكرم (ص) و روزه

پيامبر خدا (ص) فرمود : المعدة بيت كل داء ، والحمئة رأس كل دواء معده مركز و خانه هر دردى است و پرهيز و اجتناب از غذاهاي نامناسب و زياد خوردن اساس و رأس هر داروى شفا بخش است.

و نيز ايشان در جايى ديگر مى فرمايد : صوموا تصحوا ، و سافروا تستغنوا.

روزه بگيريد تا صحت و سلامتى خويش را تضمين كنيد و سفر نماييد تا مالدار شويد ، زيرا مسافرت و حمل كالاي تجارتى از شهرى به شهرى يا از كشورى به كشور ديگر ، باعث رفع نيازمندى هاى جامعه و عمران كشورها مى گردد.

حضرت رسول در روايت ديگرى مى فرمايد : لكل شيء زكاة و زكاة الابدان الصيام . 

براي هر چيزى زكاتى است و زكات بدنها روزه است.

حضرت على (ع) و روزه

امام در قسمتى از يكى از خطبه ها مى فرمايد : و مجاهدة الصيام فى الايام المفروضات ، تسكينا لاطرافهم و تخشيعا لابصارهم ، و تذليلا لنفوسهم و تخفيفا لقلوبهم ، و اذهابا للخيلاء عنهم و لما فى ذلك من تعفير عتاق الوجوه بالتراب تواضعا و التصاق كرائم الجوارح بالارض تصاغرا و لحوق البطون بالمتون من الصيام تذللا. 

با روزه گرفتنهاى دشوار ، در روزهايى كه واجب است ، اندامهايشان با اين كار آرام مى گيرد و ديده هايشان خاشع و جانهايشان خوار مى گردد و دلهايشان سبك مى شود و خودبينى از ايشان به وسيله اين عبادتها زدوده مى گردد.

و با گزاردن چهره هاى شاداب با تواضع بر خاك و با نهادن مواضع سجده بر زمين خود را در مقابل خدا خرد مى نمايند و اينكه با روزه دارى شكمها به پشت مى رسند

روزه براى آزمايش اخلاص

حضرت (على (ع) در جاى ديگرى مى فرمايد: والصيام ابتلاء لاخلاص الخلق

روزه براى آزمايش نمودن اخلاص مردم است .

يكى از دلايل وجوب روزه براى مردم ، آزمايش اخلاص مردم است . چرا كه روزه در ايجاد اخلاص عمل بسيار مؤثر است.

روزه سپر در مقابل عذاب الهي

حضرت در قسمتى ديگر از نهج البلاغه مى فرمايد : صوم شهر رمضان فانه جنة من العقاب.

در اين بحث امام يكي از دلايل وجوب روزه ماه رمضان را ، سپر و مانع در مقابل عقاب الهى دانسته اند. يعنى روزه موجب غفران و آمرزش گناهان است .

امام رضا (ع) و روزه

وقتى از حضرت درباره فلسفه روزه مى پرسند ، مى فرمايد : همانا مردم مأمور به روزه گرفتن شدند تا درد و ناگواريهاى گرسنگى و تشنگى را دريابند و آنگاه استدلال كنند بر سختيهاى گرسنگى و تشنگى و فقر آخرت كه پيامبر اكرم (ص) در خطبه شعبانيه فرمود :

 ( واذكروا بجوعكم و عطشكم جوع يوم القيمة و عطشة .)

به وسيله گرسنگي و تشنگى از روزه داريتان ، گرسنگيها و تشنگيهاى روز قيامت را به ياد آوريد ، كه اين يادآوري انسان را به فكر تدارك براى قيامت مى اندازد تا جد و جهد بيشترى در كسب رضاى خدا بنمايد . (7)

امام رضا (ع) در جايى ديگر درباره فلسفه روزه اين چنين مى فرمايد :

علت روزه براى درك درد گرسنگى و تشنگى است تا بنده ، ذليل ، متضرع و صابر باشد . همچنين در روزه انكسار و شكستگى شهوات وجود دارد .

آرى روزه از افضل طاعات است . شريعت و احكام الهى تعديل شهوات و در دست گرفتن مهار آنها ، را توسط روزه ميسر ساخته و براى تزكيه و طهارت نفس و تصفيه از اخلاقيات رذيله آن را واجب نموده است .

البته مقصود از روزه دارى تنها امساك از خوردن و آشاميدن نيست بلكه غرض نهايى كف نفس مى باشد . همانطور كه رسول گرامى اسلام( ص ) فرمودند :

روزه براى هر فرد سپرى است ؛ چرا كه روزه دار ، سخن زشت نگويد و كارهاى بيهوده انجام ندهد.

پس روزه انسان را از انحرافات و لغزشها و از دشمنانى بزرگ چون شيطان نفس ، رهايى مى دهد. و اگر روزه دار، به چنين مراتبى نرسد، فقط گرسنگى و تشنگى را درك نموده و اين پايين ترين درجه روزه دارى مى باشد.  

علت روزه از زبان امام صادق عليه السلام

اِنَّما فَرَضَ اللهُ الصِّيامَ لِيستَوِي بِهِ الغَنِّي وَ الفَقيرُ، وَ ذلِكَ أَنَّ الغَنَِّي لَم يكُن لِيجِدَ مَسَّ الجُوعِ فَيرحَمَ الفَقيرَ لاَِنَّ الغَنِّي كُلَّما أَرادَ شَيئاً قَدَرَ عَليهِ، فَاَرادَ اللهُ تَعالي اَن يسَتَّوي بَينَ خَلقِهِ وَ اَن يُذيقَ الغَنِّي مَسَّ الجُوعِ وَلألَمِ لِيرِقَ عَلَي الضَّعيفِ وَ يرحَمَ الجائِعَ.

امام صادق عليه السلام مي فرمايد:

خداوند روزه را بدين جهت واجب كرد كه بين غني و فقير تساوي برقرار شود، چون غني و بي نياز گرسنگي را نمي فهمد تا بر فقير رحم كند، چون غني هر چه بخواهد برآن قدرت دارد و لذا خداوند متعال خواست تا بين خلقش تساوي برقرار كند و اثر و درد گرسنگي را به شخص غني بچشاند تا بر ضعيف رقت كند و بر گرسنه رحم نمايد. و چه نيكو توجه خداوند متعال به بندگانش از اين حديث ظاهر مي شود كه حتي روزه ؀�» مطرح است ولى بطور يقين، غير از انسانهاى كامل و مؤمن�%��D9�ا از محروميت به در آيند و اين بالاترين وظيفه براي اشخاص قدرتمند است كه فكر ضعفا و محرومين جامعه باشند.

همه اشخاص نمي توانند قدرتمند باشند و طبيعي است كه در هر اجتماعي عده اي داراي قدرت و ديگران فاقد آن هستند، بر قدرتمندان است كه به حال ديگران هم بينديشند و در فكر رفع محروميت ها و جبران ضعف هاي آنان نيز باشند.

روزه درمانى در كلام امام على (ع)

روزه تشريع و اختراع بزرگ خداوند است و قدمت طولانى دارد . از تورات و انجيل فعلى برمى‏آيد كه روزه، در ميان يهود ونصارى و ملل ديگر مرسوم و معمول بوده است .

خود حضرت موسى (ع) چهل روز روزه داشته است . همچنين از انجيل برمى‏آيد كه خود حضرت مسيح هم چهل روز روزه داشته است . پس روزه و رمضان، دو برادر كلانسال هستند در ميان بشريت و از آوازه بلندى برخوردارند .

روزه اثرات فردى، اجتماعى، تربيتى، بهداشتى و درمانى زيادى را در جوامع بشرى ببار آورد و ببار مى‏آورد و اثرات مادى و معنوى فراوانى را در وجود انسان مى‏گذارد .

پيامبر اسلام (ص) در حديث‏بسيار معروفى مى‏فرمايد: «صوموا تصحوا .» روزه بگيريد تا سالم شويد .

خوشبختانه بعد از گذشت‏حدود هزار و چهار صد سال، تازه دنيا دارد بر سر عقل مى‏آيد و بحث «روزه درمانى‏» را مطرح مى‏كند، هرچند هر كس نمى‏تواند به عمق و فلسفه روزه، بطور دقيق پى ببرد .

امروزه در بحثهاى روان‏شناسى، بحث «فراروان‏» مطرح است ولى بطور يقين، غير از انسانهاى كامل و مؤمنين واقعى، كسى نمى‏تواند اين كلام حضرت امير (ع) را درك كند كه فرمود:

«صوم النفس امساك الحواس الخمس عن المآثم و خلو القلب من جميع اسباب الشر» روزه جان يعنى چه؟ و چه كسى مى‏تواند آن را درك و سپس عمل بكند؟ !

به هر حال ، در اين نوشتار كوتاه سعى شده به اين پرسش پاسخ دهيم كه:

آيا روزه اثرات درمانى دارد يا خير و گستره آن تا كجاست؟

 تعريف، اهميت و ضرورت

در فرهنگ قرآن، از روزه به «صوم‏» تعبير شده است . صوم در لغت‏به معناى برخاستن است‏بى‏آنكه بعد از آن كارى شود .

نزد بعضى صوم به معناى نگاه داشتن است . هر يك از دو معنا مناسبت دارد با معناى شرعى و آن نگاه داشتن خود است‏بر وجه شرع در روز از آنچه در شرع او را مفطر خوانند با نيت .

در جاى ديگر آمده: صوم به معناى روزه . همچنين است صيام .

اصل آن امساك از مطلق فعل است، خوردن باشد، يا گفتن، يا رفتن .

صوم اسلامى امساك مخصوصى است از طعام و چيزهاى ديگر كه از طلوع فجر شروع شده و با رسيدن شب به پايان مى‏رسد .

در التبيان از صوم چنين تعريف شده است:

«الصوم فى الشرع هو الامساك عن اشياء مخصوصة على وجه مخصوص ممن هو على صفات مخصوصة و من شرط انعقاد النية .»

روزه در شرع، عبارت است از: 1 - خوددارى كردن از خوردن اشياء خاص و ويژه، 2 - بر وجه مخصوص، 3 - از كسانى كه داراى خصوصيات ويژه هستند، 4 - به شرط بستن نيت .

به هر تقدير در رساله عمليه آمده:

روزه آن است كه انسان براى اطاعت فرمان خدا، از اذان صبح تا مغرب، از چيزهايى كه روزه را باطل مى‏كند خوددارى نمايد .

اهميت

اهميت روزه آنقدر زياد است كه با زندگى و زنده ماندن انسان عجين است . روزه زباله‏ها و مواد اضافى و جذب نشده بدن را مى‏سوزاند، و در واقع بدن را «خانه تكانى‏» مى‏كند .

انواع روزه

روزه به عبارات مختلف، تقسيمات مختلفى را به خود اختصاص مى‏دهد .

تقسيمات روزه در فقه عبارت است از:

1 - روزه واجب، 2 - روزه حرام، 3 - روزه مستحب، 4 - روزه مكروه .

روزه‏هاى واجب عبارتند از:

1 - روزه ماه رمضان، 2 - روزه قضاء ماه رمضان، 3 - روزه كفاره، 4 - روزه قضاى پدر [يا مادر] بر پسر بزرگتر، 5 - روزه‏هاى نذر و عهد، 6 - روزه‏هاى استيجارى .

روزه‏هاى حرام عبارتند از:

1 - عيد فطر (اول شوال)، 2 - عيد قربان (دهم ماه ذى الحجة)، 3 - روزه‏هاى ضررى، 4 - روزه‏هاى مستحبى زن و فرزند اگر حق شوهر از بين برود و باعث اذيت پدر و مادر شود جايز نيست .

روزه‏هاى حرام ديگر نيز هست كه در كتابهاى مفصل گفته شده است .

روزه‏هاى مكروه عبارتند از:

1 - روزه روز عاشورا، 2 - روزى كه انسان شك دارد روز عرفه است‏يا روز عيد قربان، 3 - روزه ميهمان بدون اجازه ميزبان .

روزه‏هاى مستحب

روزه تمام روزهاى سال، غير از روزهاى حرام و مكروه كه در بالا بيان گشت، مستحب است، ولى بعضى از روزها تاكيد بيشترى دارد . كه براى توضيح بيشتر به رساله عمليه، به همين بخش مراجعه نمائيد .

تقسيم روزه به اعتبار ديگر:

اميرالمؤمنين (ع) مى‏فرمايند:

«صيام القلب عن الفكر فى الآثام افضل من صيام البطن عن الطعام‏»

روزه دل از [براى] انديشه در [ترك] گناهان، بهتر از روزه شكم است از غذا خوردن و آشاميدن .

در اين حديث‏شريف به دو نوع روزه اشاره شد:

1 - روزه جان .

2 - روزه جسم .

روزه جسم مرحله نازله روزه است و گستره آن محدود به زمان خاص مى‏باشد . روزه جسم و شكم آسان است و هر كس با اراده اندك مى‏تواند از عهده آن برآيد .

نخوردن و نياشاميدن چند ساعت، چيزى نيست كه براى يك انسان متدين مشكل ساز باشد . انسان توانايى دارد چندين روز، چيزى نخورد و نياشامد و در عين حال زنده و سالم بماند .

آنچه مهم است، روزه جان است كه دامنه بسيار گسترده دارد و در عين حال بسيار سخت و دشوار است . چيزى نيست كه هر كس بتواند به آسانى بدان دسترسى پيدا كند و يا به صرف دست‏يازيدن به روزه جسم و شكم، بتواند بدان دست‏يابد .

ملازمه‏اى بين روزه جسم و روزه جان وجود ندارد . روزه جسم و شكم، تنها مى‏تواند مقدمه‏اى براى رسيدن به مرحله روزه جان باشد . رفع و دفع از خطورات ذهنى، خيالات، شبهات، انگيزه‏ها و غرضها، شهوات عملى و . . . ، چيزى نيست كه به صرف روزه جسم بدست آيد .

در مرحله روزه دل، تمام اعضا و جوارح انسان روزه‏دار است .

گوش انسان روزه دارد . چشم و نگاه انسان روزه دارد . زبان انسان روزه دارد . ذهن انسان روزه دارد . نفس كشيدن و نفسها روزه دارند . در خوردن و خوابيدن و در خلوت و جلوت روزه دارند .

در حديثى ديگر، اميرالمؤمنين (ع) مى‏فرمايند:

«صوم النفس امساك الحواس الخمس عن سائر المآثم و خلو القلب من جميع اسباب الشر» .

روزه جان، خوددارى كردن حواس پنجگانه از باقيمانده گناهان است و خلوت و آسوده ماندن دل از تمام اسباب پليد .

اگر «جان‏» انسان روزه باشد، حواس پنجگانه، براى هميشه حواسش جمع خواهد بود وبه سوى پليديها و پلشتيها، پا نخواهد نهاد .

اين نماز و روزه و حج و جهاد

هم گواهى دادنست از اعتقاد

على (ع) مى‏فرمايند:

«صوم النفس عن لذات الدنيا انفع الصيام‏» .

روزه جان از خوشيهاى (پست) دنيا سودمندترين روزه‏ها است .

سرچشمه تمام بيماريهاى روانى، شبهات علمى واخورده است و شهوات عملى .

 آيا با «سلاحهاى هسته‏اى‏» مى‏توان آن را مهار كرد؟ بطور يقين جواب اين سؤال منفى است و اگر تمام سلاحهاى گرم و سرد موجود در دنيا را بر سر «شهوات عملى‏» فرو نشانند، نه تنها شعله آتش آن خاموش نمى‏شود بلكه آتش آن شعله‏ورتر خواهد گشت . سرطان پنهانى است كه با هيچ دارويى درمان نيابد .

تنها راه معقول مبارزه با آن، «سير و سلوك علمى و عملى‏» است و اين بدست نمى‏آيد مگر از راه دين خداپسند و آن دين خداپسند، دين اسلام است كه داراى شاخ و برگهاى بيشمارى است .

روزه يكى از شاخ و برگهاى دين اسلام است كه در درمان بيماريهاى روانى بسيار نقش آفرين است، همانطوريكه به اعتراف دوست و دشمن، در درمان بيماريهاى «تن‏» نقش بسزايى دارد .

در بخشى از كتاب «روزه روش نوين براى درمان بيماريها» آمده:

«امساك و روزه اختيارى و منظم، آثار مخصوصى در بدن پديد مى‏آورد كه بيماريهاى غير قابل علاج از نظر پزشكان را بهبودى مى‏بخشد . همان بيماريهايى كه اگر تمام داروها و وسايل پزشكى جهان را در اختيار پزشكان قرار دهيد آنها را قابل علاج نمى‏دانند . » 

چرا يك طبيب روسى براساس تجربيات و بدعت، بحث «روزه درمانى‏» را مطرح كرد و روزه درمانى هم نمود ولى مسلمانان از منابع و مبانى بزرگ اسلامى چنين استفاده‏هايى را نبردند و از غريبه‏ها، سبقت نگرفتند؟ !

آيا از كلام زيباى حضرت امير (ع) «روزه درمانى و درمان هر بيمارى‏» بدست نمى‏آيد؟ ! معناى دقيق و عميق اين حديث نورانى چه مى‏تواند باشد؟ !

«صوم النفس امساك الحواس الخمس عن سائر المآثم و خلو القلب من جميع اسباب الشر» يعنى چه؟

آيا با عمل به اين حديث زيبا تمام بيماريهاى روانى و فراروانى درمان نمى‏گردد؟ ! آيا در صورت عمل به اينگونه روايات، جوامع انسانى به مدينه فاضله تبديل نمى‏گردد؟ !

فلسفه روزه

1 - تقويت اراده و ايمان

على (ع) مى‏فرمايند:

«ان افضل ما توسل به المتوسلون الى الله سبحانه الايمان به و برسوله . . .»

همانا بهترين چيز كه نزديكى خواهان به خداى سبحان بدان توسل مى‏جويد، ايمان به خدا و پيامبر، و جهاد در راه خداست، كه موجب بلندى كلمه مسلمانى است و يكتا دانستن پروردگار كه مقتضاى فطرت انسانى است; و برپا داشتن نماز كه آن ستون دين است، و دادن حق مستمندان - زكات - كه واجب شرع مبين است . و روزه ماه رمضان كه نگهدارنده از عقاب است - و بازدارنده عذاب (17) ايمان به اينكه روزه ماه رمضان نگهدارنده از عقاب است و بازدارنده عذاب خود باعث تقويت ايمان مى‏گردد و موجب اميدوارى نسبت‏به سرنوشت آينده و چنين كارى ايمان و اراده انسان را قوى مى‏كند و سرنوشت و آينده انسان را روشن و از هاله ابهام بدر مى‏آورد .

على (ع) در جاى ديگر مى‏فرمايند:

«عليكم بصيام شهر رمضان فان صيامه جنة حصينة‏» .

بر شما باد به روزه ماه رمضان، زيرا روزه اين ماه سپرى است، نگهدارنده از آتش جهنم .

2 - خودسازى

روزه دروازه بزرگ عبادت است . به اين معنا كه خودسازى و مقاومت در انجام عبادات را از روزه بايد شروع نمود .

اميرالمؤمنين در اين زمينه مى‏فرمايند:

«بندگان خدا; پرهيز از نافرمانى خدا، دوستان او را از در افتادن در حرامهاى او نگهداشته است، و دل آنان را به ترس وى همراه داشته است; چندانكه شبها بيدارشان مى‏دارد، و روزهاى گرم را با تشنگى بر آنان به سر مى‏آرد .

آسايش عقبى را با رنج دنيا ب%Dان آزموده گردد .»

اخلاص بايد در آزمايشگاه بزرگ رمضان، كاربرAن پيام خداوند است كه:

«فان مع العسر يسرا، ان مع العسر يسرا» .

به دنبال هر سياهچاله، دو سپيد چشمه‏اى است .

به دنبال هر تشنگى اى، تشريفات و تشويقاتى است و به دنبال هر گرسنگى و خودسازى، سودى .

اميرالمؤمنين (ع) در اين زمينه به درمانگاه و درمانگران بزرگى اشاره مى‏كند كه هم مجهز به تمام امكانات درمانى هستند و هم مجهز به درمانگران متخصص .

مى‏فرمايد: «. . . خمص البطون من الصيام‏» .

مردمى كه چشمانشان از گريه تباه، شكمهايشان از روزه لاغر، و به پشت چسبيده، لبهايشان از دعا خشك، و پژمرده گرديده، رنگها زرد از شب زنده دارى - بسيار - بر رخسارشان گرد فروتنى پديدار .

مولوى مى‏گويد:

هست روزه ظاهر، امساك طعام

روزه معنا، توجه دان تمام

اين دهان بستن دهانى باز شد

كه خورنده دانه‏هاى راز شد

جوع مر خاصان حق را داده‏اند

تا شود از جوع شير زورمند

به هر تقدير «روزه درمانى‏» را بيگانگان از اسلام عزيز و روح آيات و روايات ما گرفته‏اند، نه اينكه خودشان خلاقيت‏به خرج داده‏اند و آن را كشف كرده‏اند .

سعدى گويد:

اندرون از طعام خالى دار

تا در او نور معرفت‏بينى

تهى از حكمتى بعلت آن

كه پرى از طعام تا بينى

حضرت امير (ع) مى‏فرمايند:

«والصيام ابتلاء لاخلاص الخلق‏» .

خداوند روزه را واجب كرد تا اخلاص آفريدگان آزموده گردد .»

اخلاص بايد در آزمايشگاه بزرگ رمضان، كاربردى گردد، نه تنها اخلاص بلكه تمام تئوريهاى دينى و ارزشى را بايد آزمود و در آزمايشگاه بزرگ رمضان و . . . ، كاربردى ساخت .

در جاى ديگر حضرت امير (ع) مى‏فرمايند:

«و مجاهدة الصيام فى الايام المفروضات، تسكينا لاطرافهم، و تخشيعا لابصارهم . . .» .

و روزه گرفتنهاى دشوار، در روزهايى كه واجب است تا اندامشان بيارامد با اين كار، و ديده‏هايشان خاشع شود و جانهاشان خوار . و سبك ساختن دلهاى آنان، و بردن خودبينى از ايشان، به فروتنى كه در اين عبادتهاست: از چهره‏هاى شاداب را به تواضع برخاك سودن، و با چسبانيدن اندامهاى پاكيزه بر زمين، خردى خويش را نمودن، و رسيدن شكمها به پشت‏به فروتنى و خوارى به خاطر روزه دارى .» 

بيگانگان بى‏خبر، از روزه دراسلام يا روزه‏ها و امساك‏هايى كه خود تجويز مى‏كنند را، فقط ضامن سلامى تن و جسم تنها مى‏دانند ولى غافل از اينكه روزه در اسلام، بر فراروان هم اثر گذار است و بسيارى از بيماريهاى روانى، فشارهاى عصبى و فشارهاى روانى را مى‏توان از طريق روزه درمان كرد . و رازآن از اهداف بزرگ عبادات از جمله روزه، استكبار زدايى يعني اگر انسان به سلامتى جان دست نيابد، تمام هستى خويش را باخته است .

ولى موحدان واقعى، شيعيان و انسانهاى كامل سلامتى تن را مرتبه نازله روزه مى‏دانند و هدف بلند از روزه، درمان روانهاو فراروان است‏بلكه برد و گستره روزه در اسلام، الى يوم القيامة ادامه دارد .

3 - استكبار زدايى و استكبار ستيزى

بنيانگذار استكبار، ابليس رجيم است، براى درمان بيمارى استكبار، بايد به ستيز با آن برخاست و از راه جهاد اصغر و بدنبال آن جهاد اكبر، با آن به مبارزه پرداخت .

اين جنگ الى يوم القيامة ادامه خواهد داشت و پايان ندارد وصلح و سازش در آن صورت نه تربيت . در اسلام، هم امر تربيت‏يك امر بسيار مهم است و هم رخنه‏ها و بسترهاى تربيتى كاملا هموار گشته است; اما از آنجائيكه امرگزيده و دوستانش مى‏نهاد، لكن خداى سبحان بزرگمنشى را بر آنان ناپسند ديد وفروتنى را پسنديد . پس پيامبران - از روى فروتنى - گونه‏هاى خود را بر زمين چسبانيدند، و چهره‏هاى خود را به خاك ماليدند، و برابر مؤمنان فروتنى نمودند و خود مردمانى مستضعف بودند . خداى‏شان به گرسنگى آزمود و به سختى مبتلايشان فرمود، و با ترس و بيمارى امتحانشان كرد و با زير و زبر كردنشان در سختيها، ايمانشان را پديد آورد .» 

اهداف همه پيامبران استكبار زدايى و استكبار ستيزى بود از يك طرف و تربيت نيروى انسانى بود از طرف ديگر .

على (ع) در جاى ديگر مى‏فرمايند، يكى از اهداف بزرگ عبادات از جمله روزه، استكبار زدايى است .

مى‏فرمايند:

«والتصاق كرائم الجوارث بالارض تصاغرا، و لحوق البطون بالمتون من الصيام تزللا» . 

و با چسبانيدن اندامهاى پاكيزه بر زمين خردى خويش را نمودن، و رسيدن شكمها به پشت‏به فروتنى به خوارى به خاطر روزه‏دارى .

به هر تقدير بحث در اين زمينه، دامنه گسترده دارد و در اين نوشتار به سه هدف و فلسفه بزرگ روزه كه همان درمان جسم و جان است اشاره شد كه عبارتند از:

1 - تقويت اراده و ايمان .

2 - خودسازى .

3 - استكبار زدايى و استكبار ستيزى

روزه درمانى در كلام امام على (ع)

انسان زنده است‏به تربيت . در اسلام، هم امر تربيت‏يك امر بسيار مهم است و هم زمينه‏ها و بسترهاى تربيتى كاملا هموار گشته است; اما از آنجائيكه امر تربيت‏يك امر بسيار ظريف است و همسان گل لطيف، انسانهاى معمولى در اين زمينه چندان موفق نبوده‏اند; زيرا اولا شناخت و آگاهى كافى در اين امر وجود ندارد و ثانيا شيوه درستى در امر تربيت وجود ندارد . هركس شب خوابيده و صبح بلند شد، يك الگوى تربيتى اختيار مى‏كند و بدون هيچگونه انعطاف، بر يك مسئله غلط اصرار و پافشارى مى‏نمايد; غافل از اينكه در قرآن شريف آمده است:

«وقد خلقكم اطوارا»

«در حالى كه شما را در مراحل مختلف آفريده است .»

يعنى روحيات و خصوصيات هيچ كدام از دو انسانى، شبيه و يكسان نيست‏بنابراين، در امور تربيتى، به تعداد انسانها به شيوه و «استانداردهاى تربيتى ويژه‏اى‏» نيازمنديم كه غفلت از آن باعث‏خسران خواهد شد .

با اين مقدمه، آيا روزه مى‏تواند در امور تربيتى اثراتى داشته باشد يا خير؟ و يك مربى، والدين و سايرين، چگونه مى‏توانند از روزه در امور تربيتى، براى تربيت كودكان، نوجوانان و جوانان كمك بگيرند؟

«از فوايد مهم روزه اين است كه روح انسان را جذب نموده .

از سوژه روزه به اصطلاح «كله گنجشكى‏» گرفته تا به

به تعبير امام على (ع) «روزه رياضتى است‏سازنده‏» كه اثرات تربيتى زيادى را ببار مى‏آورد .

حضرت امير (ع) در جواب كسى كه دنيا را نكوهش مى‏كرد فرمودند:

كم عللت‏بكفيك . و كم مرضت‏بيدك . . .

«چند كس را با پنجه‏هايت تيمار داشتى؟

و چند بيمار را با دستهايت در بستر گذاشتى؟

بهبود آنان را خواهان شدى، و دردشان را به پزشكان مى‏نمودى .

بامدادان، كه دارويت آنان را فايدتى نبخشيد و بهبود نداد،

و گريه‏ات آنان را سودى . بيمت آنان را فايده‏اى نبخشيد، و . . .» (29)

انسان بايد چنان تربيت گردد كه بتواند با نفس در نفس ديگرى تاثير گذارد .

با گريه و دعا و پرسش آگاهانه، بتواند در بهبود%8زه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شكم .

 طبيبان بايد، طبيب دوار باشند و براى درمان دوستان خويش لحظه‏اى توقف ننمايند .

همچنين دنيا مدرسه بزرگى است كه بايد عده‏اى در آن به تحصيل و تعليم مشغول باشند وعده‏اى ديگر به تعلم .

فرهنگ ماه رمضان، كه فرهنگ تعليم و تعلم است، زمينه كاملا هموار است‏براى انتقال مطالب تربيتى و دينى و واقعا اگر درك و برداشت درستى از ماه رمضان و فرهنگ رمضان باشد، ماه رمضان، «ماه معجزه‏ها است‏» و مى‏توان به صورت بسيار زيبا و راحت در زمينه تربيتى با بچه و جوانان كار كرد و آنها را جذب نمود .

از سوژه روزه به اصطلاح «كله گنجشكى‏» گرفته تا به افطاريه‏هاى دست جمعى در مدرسه و شب‏هاى قدر، همه و همه مى‏توانند بسيار تاثير گزار باشند .

اول ماه رمضان كه شد، والدين اخلاقشان محبت‏آميزتر گردد ; معلمان محبت و لبخندشان صد چندان گردد; همه سختگيريهاى بى‏مورد از جامعه برچيده شود; بر سر سفره‏هاى افطارى دست نوازش بر سر كودكان بكشيم; آموزش قرآن را در ماه رمضان جدى بگيريم; شبهاى احياء بچه‏ها را به مساجد يا مصلاى شهر ببريم . . .

دهها نمونه ديگر از «سوژه‏هاى ماه رمضان‏» كه هر كدام مى‏توانند در امر تربيت معجزه آفرينى بكنند .

حضرت امير (ع) مى‏فرمايند:

«صوم القلب خير من صيام اللسان و صوم اللسان خير من صيام البطن‏» .

روزه دل، بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شكم .

آيا اگر بچه‏ها و جوانان اثرات روزه دل و روزه زبان را ببينند با دين اسلام و دينداران ديد مثبت پيدا نمى‏كنند؟

آيا با صرف بحث تئورى و نظرى و يا شعارهاى پر شعور، مى‏توان يك دين و ارزشهاى دينى را براى بچه‏ها و جوانان تبيين كرد؟

بچه‏ها، نوجوانان و جوانان از كجا بفهمند كه دين اسلام، دين جهانى، دين كامل، دين تولى و تبرى، دين ارزشها، اخلاق و . . . است .

بچه‏ها و جوانان، بايد از اثر پى به موثر ببرند . تا زمانى كه نماز، روزه، حج و ساير عبادات و ارزشها، آثار واقعى خود را نشان ندهد و تا زمانى كه نمازگزار، روزه دار و حاجى، در عمل نشان ندهند كه به كعبه دل دسترسى پيدا كرده‏اند، دل و زبانشان روزه‏دار است و يا دائم در نمازند; نمى‏توانند مربى خوبى براى ديگران باشند .

امام على (ع)، در بحث اسوه پذيرى مى‏فرمايند:

«ليتاس صغيركم بكبيركم، وليراف كبيركم بصغيركم . . .»

بايد خرد سالتان از كلانسالتان پيروى كند، و كلانسالتان به خردسالتان مهربان باشد . همچون بد خوبان جاهليت مباشيد، كه نه در دين فهمى دارند، و نه شناساى كردگارند - به صورت انسان، و درون پست‏تر از جانوران - همانند تخمى در گودالى به ريگستان، كه شتر مرغ نهد در آن، اگر بشكنندش گناه است، اگر نهندش، بود كه درونش مارى سياه است .

اگر بلند انديشى و شناخت درستى نسبت‏به دين مبين اسلام باشد، سراسر دين برخوردار از «سوژه‏هاى ناب و زيباى‏» تربيتى است . و به عبارت ديگر ماه رمضان «ماه معجزه‏ها و ماه سوژه‏ها» است و هر كدام از سوژه‏ها مى‏تواند زمينه خوبى براى رشد و تربيت مذهبى بچه‏ها و جوانان باشد .

ماه رمضان ماه معجزه‏ها و سوژه‏ها است و هر كدام از سوژه‏ها مى‏تواند به والدين، مربيان و بزرگان كمك كند .

در دميدم جمله را در زير و بم

اگر چه هر وداعى جانسوز و جانكاه است ولى براى مردان خدا، هيچ وداعى جانسوزتر از آن، وداع با رمضان نيست چنانكه واردين شهر صيام و قيام اقسام مختلفى هستند . وداع كنندگان و بيرون شوندگان اغ7) بر مغلوب ساختن شيطان يارى كر�AF:

1 - دسته‏اى مشتاقانه ماه رمضان را استقبال نموده . . . و با موفقيت آنرا وداع مى‏نمايند .

2 - دسته ديگر كسانيند كه با ماه رمضان گاهى با احترام برخورد نمودند و گاهى همسان ساير ماهها . . . و لذا از رفتن آن خوشحالى نمايند .

3 - عده‏اى كه قلبا از آمدن ماه رمضان ناراضى هستند، ولى چون در ميان مسلمين زندگى مى‏كنند، از باب «خواهى نشوى رسوا، همرنگ جماعت‏شو» روزه مى‏گيرند و لذا ماه رمضان هر چه زودتر تمام گردد خوشحالى بيشترى به آنها دست مى‏دهد .

4 - طبقه‏اى هستند كه ماه رمضان را وداع كرده در حالى كه ذره‏اى از آن بهره‏مند نگشته، و همچون حيوان به خورد و خوراك اشتغال داشته‏اند . . .

5 - دسته‏اى كه براى آنها آمدن و نيامدن ماه رمضان تفاوت ندارد .

روايت‏شده كه

«حضرت امير (ع) در سه شب نمى‏خوابيدند:

1 - شب بيست و سوم ماه رمضان

2 - و شب فطر

3 - و شب نيمه شعبان‏»

شب عيد فطر براى دسته اول از وداع كنندگان، شب شادى و شادمانى است، شبى كه انسان مى‏داند فردا جايزه بزرگ دريافت

مى‏دارد . از اين رو، شب عيد فطر براى او شب شكر و شكوفايى است .

زيباترين وداع تاريخ را امام سجاد (ع) با رمضان داشته است كه در تاريخ ثبت‏شده است .

حضرت در فقره‏اى از آن وداع، مى‏فرمايند:

«درود بر تو همسايه‏اى كه دلها (بر اثر عبادت) در آن نرم و فروتن گرديد، و گناهان در آن كم شد (آمرزيده شد) . درود بر تو يارى دهنده‏اى كه (ما را) بر مغلوب ساختن شيطان يارى كرد . . .»

آه سرى هست اينجا بس نهان

كه سوى خضرى شود موسى روان

به اميد روزى كه جوامع انسانى عموما و جوامع شيعى خصوصا بتوانند شناخت درستى به اسلام ناب محمدى (ص) پيدا كنند و سپس شيرينى اين دين را با جان دل، بچشند كه اگر چنين حادثه در سرزمين وجودى انسان رخ دهد آن وقت ما به اسرار دين اسلام، كلام خدا و ائمه (ع) دست‏خواهيم يافت .  

از روح روايات بدست مى‏آيد كه وداع با ماه رمضان، خيلى براى اولياء خدا سخت و جانكاه است . از لابلاى وداع امام سجاد (ع) با ماه رمضان، سوز و سوگوارى جانسوز موج مى‏زند . امام على (ع) شب عيد فطر، شب زنده‏دارى مى‏كرد و خوابش نمى‏برد . اينها همان انسانهاى كاملى هستند كه روزه نفس اختيار كرده‏اند .

جشن روزه دار و عيد واقعى

در نگاه ژرف انديشان، عيد واقعى روزى است كه انسان خدا را در آن نافرمانى نكند . در همين راستا، حضرت امير (ع) مى‏فرمايد:

[و قال (ع) فى بعض الاعياد:] انما هو عيد لمن قبل الله صيامه و شكر قيامه، و كل يوم لايعصى الله فيه فهو عيد .

«[و در يكى از عيدها فرمود:] اين عيد كسى است كه خدا روزه‏اش را پذيرفته و نماز وى را سپاس گفته هر روز كه خدا را در آن نافرمانى نكنند روز عيد است .»  از اين روى تمام لحظات عمر انسان كامل و مؤمن واقعى عيد است و در عيد بسر مى‏برد . زندگى براى آنها از لذت معنوى برخوردار است و كوچكترين چيز ارزشى را با كل جهان، معامله نمى‏كنند .

عارفان هر دمى دو عيد كنند

عنكبوتان مگس قديد كنند

ماه رمضان، اول سال [و حساب سال] اهل معرفت و اهل سير و سلوك  است‏بدين معنا كه با آمدن عيد رمضان، بايد يك خانه تكانى اساسى صورت بگيرد . دلها شستشو و ترميم گردند . صله رحم و صلح پايدار بين مؤمنين و مؤمنات برقرار گردد . . .

چون اويس از خويش فانى گشته بود

آن زمينى آسمانى گشته بود

على (ع) مى‏فرمايند:

انديشه‏ها بايد در آسمان معارف الهى به پرواز بپردازند .

«باريك انديشى خرد خواهد تا به صفات او نرسيده ذات وى را داند، دست قدرتش بازگرداند . چه، پرده‏هاى تاريك غيب را درد، و راه به ساحت‏خداى بى عيب برد . آنگاه پشيمانى خورد باز گردد و به خردى خود اعتراف كند كه:

«اى مگس عرصه سيمرغ نه جولانگه توست‏»»

به هر تقدير ماه رمضان، ماه «بازگشت‏به خدا است .» و ماه پيوند خوردن با اراده خدا و ماه خير خود را در خير اجتماع ديدن است .

باش در روزه شكيبا و مصر

دم بدم قوت خدا را منتظر 

ماه رمضان باغى است كه روزه گل آن است . هر كه در اين باغ گل نچيند، سفيهانه زيسته است و بى جهت‏سيلى، زير گوش گل زده است .

براى انسان كامل و مؤمنان واقعى، لحظه لحظه‏هاى زندگى عيد است و پرتوى از زيبايى حق; بويژه آنجائيكه انسان بر سر سفره خدانشيند .

ولى روزه داران واقعى يك عيد ويژه‏اى هم دارند كه به عيد فطر معروف است . اين روز، در واقع «عيد اندر عيد» است و روزه داران پيروزى بزرگ خويش يعنى بازگشت‏به خدا را جشن مى‏گيرند و نامه «بيمه درمانى دائمى‏» را از درمانگاه الهى دريافت مى‏دارند .

نتيجه

روزه يكى از ضروريات دين مبين اسلام است كه راز و اسرار فراوانى در آن نهفته و پنهان گشته است . تاكنون بشر توانسته به برخى از اسرار روزه دست‏يابد كه از جمله آن «روزه درمانى‏» است . درمان بيماريهاى جسمى، روانى و اثرات زياد در فراروان، از جمله اسرار روزه است .

به هر تقدير ماه رمضان، ماه بهار قرآن، و خود ماه رمضان باغى است كه روزه گل آن باغ است و مؤمنان واقعى و انسانهاى كامل هميشه در اين باغ، به چيدن و ورچين كردن گل الهى مشغول هستند .

ماه رمضان «ماه معجزه‏ها و ماه سوژه‏هاى تربيتى‏» است . قرائت‏يك آيه در آن ماه، برابر است‏با يك ختم قرآن; خواب و نفس كشيدن در اين ماه عبادت است، شيطانها در اين ماه به غل و زنجيرند; شب قدر در آن، بيش از هزار ماه ارزش دارد; ماه نزول قرآن و ماه خودسازى و تربيت است كه همه اينها معجزه‏ها و سوژه‏هاى اين ماه هستند . انشاء الله، به حق اين ماه، بشريت عموما و شيعيان خصوصا بتوانند عظمت اين ماه را درك كنند و با رو آوردن به آن بتوانند به مقام «روز نفس‏» دست‏يابند .

منابع

1 . اركان اسلام ، ص 108

2 . كافى ، ج 4 ، ص 62

3 . نهج البلاغه ، خطبه 192

4 . نهج البلاغه ، حكمت 252

5 . نهج البلاغه ، خطبه 110

6 . وسائل

7 . همان ، ص 4

8 . علل الشرايع ، شيخ صدوق ، بخش روزه