شيخ كليني
ثقهالاسلام كليني، رئيس المحدثين و يكي از شخصيتهاي جهان اسلام بويژه تشيع است كه حدود قرن سوم متولد شده است و از نظر گروهي از مورخان سال 255 ولادت يافته و سال 328 اوايل قرن 4 از دنيا رفت. وي بخشي از دوران امام حسن عسكريع را درك كرده و خاستگاه كليني از نظر برخي شهر ري بوده و مدتي را نيز در قم به سر برده است.
اولين موضوعي كه براي عالمان جهان بسيار مهم است كتاب «الكافي» است كه در عرصه شخصيت كليني ميدرخشد. كليني كه حدود 75 سال عمر كرده است، به نظر ميرسد در حدود 45 سالگي به بعد شروع به نوشتن كتاب كافي كرده است. او كتابهاي ديگري مانند «مصائبالائمه»، «تعبيرالرويا» و... نيز دارد. در هر صورت مهمترين اثري كه او را جزو چهرههاي درخشان بين شيعيان قرار داده، كتاب گرانقدر الكافي است.
او علاوه بر اين كه محدث بوده، فقيه و در دوران خودش مرجع شيعيان نيز بوده است. عالماني چون شيخ طوسي او را عالمي گرانقدر معرفي كردهاند. نجاشي نيز كه يكي از تراجم (رجالنويسان) است او را چهره شاخص و از اصحاب در ري و موثقترين افراد در حديث دانسته است. از بزرگاني كه ايشان را ستودهاند علامه محمدباقر مجلسي است كه ميگويد حق اين است كه در ميان علماي ما مانند كليني يافت نميشود.
شخصيت ديگري كه او را ستوده، شيخ عباس قمي است كه ميگويد او پيشواي مومنين، انساني بزرگ و مورج مذهب در ايام غيبت است. علاوه بر محدثان شيعه، گروهي از اهل سنت نيز او را ستودهاند و او را صاحب كتاب بزرگي ميدانند، ازجمله ابنحجر كه ميگويد كليني از عالمان بزرگ شيعه در دوران مختلف به حساب ميآيد و مورج مذهب اماميه است. درخصوص دانش مرحوم كليني و علم و شخصيت او صحبتهاي فراواني است كه علم او در فقه و دانشهاي ديگر را نشان ميدهد. آنچه مهمتر است ستايش درباره كتاب او است.
در واقع بهترين اثري كه كليني از خود باقي گذاشته، كتاب بزرگ الكافي است. شيخ مفيد كه از عالمان بزرگ است ميگويد كافي از بزرگترين كتابها و پرفايدهترين كتب شيعه است. شهيد اول نيز در اين باره ميفرمايد كتابي همپاي كافي در حديث نوشته نشده است.
صدرالمتالهين كه از شارحان كتاب كافي است كتاب او را كتابي مهم دانسته كه در بيان حقايق اهل بيتع نوشته شده است. مرحوم فيض كاشاني نيز كتاب او را كاملترين و جامعترين كتابي ميداند كه در حوزه جمعآوري احاديث نوشته شده است.
علامه محمد باقر مجلسي، از محدثين بزرگوار، كتاب او را ضابطترين، جامعترين و برترين كتاب در مذهب اماميه دانسته است. به عبارتي ديگر، همه علمايي كه اين كتاب را خواندهاند، آن را تاييد كردهاند. به نظر ميرسد آنچه به اين كتاب ارزش داده، جامعيت نسبي در اين كتاب است. اين كتاب تمام رواياتي را كه در حوزه اصول و فروع وجود دارد، بيان كرده است.
كتاب كافي مشتمل بر چند بخش است؟
كتاب كافي مشتمل بر 3 بخش است كه به جامعيت كتاب بسيار كمك كرده است. بخش اول كه در باب اعتقادات است از كتاب عقل و جهل شروع شده و در ادامه كتاب فضلالعلم، توحيد، حجت، ايمان و الكفر، كتاب الدعا، كتاب الفضلالقرآن و كتاب العشره است. عناوين ياد شده دربرگيرنده مسائل مفيد اعتقادي فكري و انديشهاي است كه هر شيعه در اصول اعتقادي به آن احتياج دارد و اين مسائل در كتاب اصول آمده است. كليني در اين بخش سعي كرده است رواياتي را كه درخصوص اعتقادات است بياورد كه از خداشناسي آغاز ميشود.
از ديگر ويژگيهاي جامعيت اين كتاب، بخش فروع است كه مفصلترين بخش كتاب الكافي به حساب ميآيد. فروع اين كتاب از كتاب الطهاره شروع شده، كتاب الصلوه و كتب ديگر را دربر ميگيرد كه در ارتباط با مسائل فقهي است و آخرين بخش اين كتاب با عنوان روضه، تعدادي احاديث را دربرگرفته كه برخي اخلاقي تاريخي و برخي در حوزههاي تحصيلي است. مرحوم كليني در گردآوري كتاب سعي كرده است همه نيازهاي جامعه خود را مورد توجه قرار دهد.
چرا بخش اعظم كتاب او فروع است؟
چون در دوران كليني بيشترين نياز، مسائل فقهي بوده است. بخش اعظم اين كتاب، به كتاب فروع اختصاص دارد؛ البته قبل از مباحث فقهي، مباحث اعتقادي كه اصليترين و مهمترين مباحث هستند مورد توجه كليني بوده است.
ويژگي دومي كه اين كتاب و به تبع، شخصيت او را مورد توجه قرار داده تنظيم و ترتيب رواياتي است كه چه در بخش اصول و فروع و چه در بخش روضه آمده، بويژه در بخش فروع بيشتر روايات را بهگونهاي چيده است كه نشان ميدهد ايشان كوشيده در بخش هر حديث رواياتي كه صحيحتر و كاملتر است در آغاز بياورد و رواياتي كه احتمالا از رتبه و اعتبار كمي برخوردار بوده برچيده شود؛ يعني در هر بابي كه مراجعهكنندگان به آن مراجعه خواهند كرد بهترين و صحيحترين روايات در آن باب را ميبينند. به همين دليل است كه ميزان صحت رواياتي كه در آغاز آمده بيشتر مورد توجه ديگران است.
نكته ديگري كه در چينش روايات و نظم كلي به چشم ميخورد، آن است كه در آغاز، مباحث عقل و جهل را مورد بررسي قرار ميدهد و سپس مباحث توحيد و پس از آن به مسائل ديگر ميپردازد. اين نوع چينش مورد توجه ديگران بوده است و خود او در كتاب فضيلت علم ميگويد: نخستين بابي را كه با آن كتابم را شروع ميكنم، كتاب عقل و فضيلت ع�ن جهت كليني براي جمعآوري روايات خود از استادان و محدثان گرانقد%Dبر اوست و به كمك عقل بايد احتجاج كرد و او را زيرپايه همه مباحث فكري ميدانم. با اين كه كتاب او روايي است، اما نخست رواياتي را كه درخصوص خردورزي است، بيان ميكند. اين برخاسته از انديشهاي است كه ايشان در روايات دارد و به گونهاي از رواياتي نشات گرفته كه در آن به تدبر و تفكر، انديشه و خردورزي تاكيد شده است.
ويژگي ديگري كه كتاب كليني را در رتبه بسيار مناسبي قرار داده، رعايت سندها و نوشتن معاني و محتوا و پرهيز از نقل معنا در عبارات است. كليني كوشيده سند روايات را كامل بياورد و متني كه از معصومع نقل ميكند به صورت كامل و با كمترين تغيير الفاظ باشد. به همين دليل در آغاز هر روايت، آن روايت را به معصومع نسبت ميدهد و مثلا ميگويد: قال الصادقع و قال الباقرع كه اين نشان ميدهد ايشان سعي كرده رواياتي را كه نقل ميكند از نظر نص و متن كامل باشد و تغييري در آنها روي ندهد. به همين دليل ميتوان گفت كتاب كافي كه بعدها جزو كتب اربعه شمرده شده، از كتابهايي است كه عالمان به متن و سند آن توجه فراواني كردهاند.
كليني حدود 16 هزار روايت در 3 بخش كتاب خود يعني اصول، فروع و روضه گردآورده كه از نظر كليني تمام روايات آن صحيح است؛ زيرا كليني تعداد رواياتي را كه جمع كرده در طول 20 سال در سفرها و با تلاشهاي فراوان سعي كرده است از اصليترين منابع گردآوري كند و آنها را از ميان رواياتي كه داراي رتبه بالايي نبوده، تهيه كند. بدين جهت كليني براي جمعآوري روايات خود از استادان و محدثان گرانقدر كمك گرفته تا روايات دچار كاستي نباشد.
به همين دليل او در مقدمه كتاب خود ميگويد: من روايات را به گونهاي جمع كردهام كه از اعتبار و صحت بالايي برخوردار باشد. در مقدمهاي كه كليني در آغاز كتابش ميآورد به اين نكته توجه دارد و به كسي كه از او درخواست ميكند اين كتاب را بنويسد، پاسخ ميدهد و ميگويد: اي برادر آگاه شدم از آن كه شكايت نسبت به مردم زمان داري كه ايشان در ناداني با هم سازش دارند و در آباداني راه جهالت، كوشش دارند تا آنجا كه نزديك است دانش از ايشان قهر كند.
در ادامه ميفرمايد: يادآور شدي كه مطالبي برايت مشكل شده است و به واسطه اختلاف در روايات آنها را نميفهمي و دانستي كه اختلاف به دليل اختلاف علل و اسباب آن است و گفتي كه به دانشمندي مورد اطمينان دسترسي نداري.
در ادامه كليني ميگويد: گفتي كه ميخواهي كتابي داشته باشي كه تمام بخشهاي زندگي در آن باشد و طالب علم را بينياز كند و مرجع طالب عنايت باشد و كسي كه عمل به اخبار صحيح و سنتهاي ثابت شده را خواهد، از آن مرجع و كتاب برگيرد و واجبات خدا از سنت پيامبران ادا شود.
كليني گرچه از نام كسي كه از او ميخواهد كتاب بنويسد ياد نميكند، اما نشان ميدهد كه او يك برادر ديني بوده كه ميخواهد كتابي را داشته باشد كه اخبار صحيح ائمهع در آن باشد و كليني در پاسخ او ميگويد من آنچه را كه تو خواستهاي انجام دادهام. مفهوم جمله كليني اين است كه رواياتي را آورده كه از امام معصومع نقل شده؛ بنابراين با توجه به مقدمه و متن كتاب به نظر ميرسد كليني در گردآوري احاديث تلاش فراواني كرده است و در مقدمه اشاره ميكند به اين كه فردي از او درخواست نوشتن كتاب را كرده است كه در زمان او بسياري از مردمان در حديث دچار اختلاف بودهاند.
